★Ժառանգություն · 1919–1993

ԱՄՆ-ում հայ պատմական հերոսներ

Անդրանիկը, Դրոն, Նժդեհը և Մոնթե Մելքոնյանը

Հայ ազգային-ազատագրական պայքարի չորս հրամանատարներ և նրանց ամերիկյան պատմությունը. երեքը եկել են Ամերիկա, իսկ մեկը ծնվել է այստեղ։

8 րոպե ընթերցում11 աղբյուրԴեմքեր բաժնից

Նրանք Հայաստանի գոյատևման համար կռվել են Բալկանների, Կովկասի և Սյունիքի ռազմադաշտերում, ապա եկել Ամերիկա։ Զորավար Անդրանիկը Ֆրեզնոյում միջոցներ է հավաքել փախստականների համար և բնակություն հաստատել այնտեղ, Գարեգին Նժդեհը Բոստոնից ձևավորել է երիտասարդական շարժում, իսկ զորավար Դրոն իր կյանքի վերջին օրերն անցկացրել է Բոստոնում։ Կալիֆոռնիայի Վայսելիա քաղաքում ծնված Մոնթե Մելքոնյանն անցել է հակառակ ճանապարհը՝ Ամերիկայից մինչև Արցախյան պատերազմ։ Այս էջը պատմում է նրանց կյանքի ամերիկյան գլուխը։

1919Անդրանիկի պատվիրակությունը Ֆրեզնոյում հավաքում է մոտ 500 հազ. դոլար
1933Նժդեհը ժամանում է Բոստոն
1956Զորավար Դրոն մահանում է Բոստոնում
2000Անդրանիկն ու Դրոն վերահուղարկավորվում են Հայաստանում
Զորավար Անդրանիկի դիմանկար
1865–1927 · Ֆրեզնո և Սան Ֆրանցիսկո

Զորավար Անդրանիկ Օզանյան

Հայ ազգային-ազատագրական շարժման զորահրամանատար և ազգային հերոս

Հայերին պարզապես Զորավար Անդրանիկ անունով հայտնի նա մինչ օրս մնում է հայ ինքնապաշտպանության և ազգային դիմադրության ամենահզոր խորհրդանիշներից մեկը։ Անդրանիկ Օզանյանը ծնվել է 1865 թ. փետրվարի 25-ին՝ Օսմանյան կայսրության Շապին-Գարահիսար քաղաքում։ Նա դարձել է հայ ազգային-ազատագրական շարժման ամենահայտնի ֆիդային (ազատամարտիկը)՝ գլխավորելով դիմադրությունը 1901 թ. Առաքելոց վանքի կռվում և 1904 թ. Սասունի ապստամբության ժամանակ։ Բալկանյան առաջին պատերազմի ընթացքում նա բուլղարական բանակում հրամանատարել է հայ կամավորներին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին նա հրամանատարել է ռուսական բանակի հայկական առաջին կամավորական գումարտակը, 1915 թ. ապրիլին աչքի է ընկել Դիլմանի ճակատամարտում և 1915 թ. մայիսին մտել Վան։ 1918–1919 թթ. պաշտպանել է Զանգեզուրը։[1]

1919 թ. ապրիլին Հայաստանից հեռանալուց հետո Զորավար Անդրանիկն իր կյանքի մնացած տարիները նվիրեց հայ փախստականներին աջակցելուն։ 1919 թ. վերջին նա գեներալ Ժակ Բագրատունու հետ մեկնեց Ամերիկա՝ Հայաստանի համար ամերիկյան մանդատի հարցն առաջ մղելու, ինչպես նաև հայկական բանակի ու փախստականների համար միջոցներ հավաքելու նպատակով։ Ֆրեզնոյում նա հավաքեց մոտ 500,000 դոլար, ինչը այսօրվա արժեքով համարժեք է մոտ 7 միլիոն դոլարի։[1,2]

1922 թ. մայիսի 15-ին Փարիզում նա ամուսնացավ Նևարթե Քուրքչյանի հետ, և նույն տարում ամուսինները բնակություն հաստատեցին Ֆրեզնոյում։ Մի քանի ամիս նա ապրել է Արմեն Ալչյանի ընտանիքի հետ, իսկ ազատ ժամանակ փոքրիկ փայտե աթոռներ էր պատրաստում։ Առողջական վիճակը բարելավելու նպատակով 1926 թ. փետրվարին տեղափոխվեց Սան Ֆրանցիսկո։[1]

Կյանքն Ամերիկայում

  • 1919 թ. վերջՊատվիրակությամբ մեկնում է ԱՄՆ և Ֆրեզնոյում փախստականների ու բանակի համար հավաքում է մոտ 500,000 դոլար
  • 1922Կնոջ՝ Նևարթեի հետ բնակություն է հաստատում Կալիֆոռնիայի Ֆրեզնոյում
  • 1926 թ. փետրվարԱռողջական պատճառներով տեղափոխվում է Սան Ֆրանցիսկո
  • 1927 թ. օգոստոսի 31Մահանում է կրծքային հեղձուկից՝ Կալիֆոռնիայի Ռիչարդսոն Սփրինգսում
  • 1927–28Ամփոփվում է Ֆրեզնոյի «Արարատ» գերեզմանատանը, ապա տեղափոխվում Փարիզի Պեր Լաշեզ (1928 թ. հունվարի 29-ին)
  • 2000 թ. փետրվարի 20Վերահուղարկավորվում է Երևանի Եռաբլուր զինվորական պանթեոնում[1]

Նրա պարգևների թվում էին Բուլղարիայի Արիության շքանշանը, Ռուսաստանի Սուրբ Ստանիսլավի, Սուրբ Վլադիմիրի և Սուրբ Գեորգիի շքանշանները, ինչպես նաև Ֆրանսիայի Պատվո լեգեոնը (սպայի աստիճան, 1919 թ.)։[1]

Դրաստամատ Կանայանի դիմանկար
1884–1956 · Բոստոն, Մասաչուսեթս

Զորավար Դրաստամատ Կանայան (Դրո)

Զինվորական հրամանատար, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պաշտպանության նախարար

Դրաստամատ Կանայանը, որը հայտնի էր Դրո անունով, ծնվել է 1884 թ. մայիսի 31-ին՝ Իգդիրում։ Նա ՀՅԴ-ին միացել է 1903 թ.՝ հայ եկեղեցու գույքի ցարական բռնագրավման դեմ բողոքի շարժման օրերին, և մասնակցել 1905–1906 թթ. հայկական ինքնապաշտպանությանը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում նա հրամանատարել է հայկական կամավորական երկրորդ գումարտակը և 1914 թ. նոյեմբերին Բայազետի մերձակայքում ծանր վիրավորվել։[3]

1918 թ. մայիսին նա հայկական ուժերը գլխավորել է Բաշ Ապարանի ճակատամարտում, որն այն հաղթանակներից էր, որ հնարավոր դարձրեցին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ստեղծումը։ 1920 թ. վերջին կարճ ժամանակով զբաղեցրել է Հայաստանի պաշտպանության նախարարի պաշտոնը, ապա ապրել աքսորում՝ նախ Մոսկվայում, այնուհետև Բուխարեստում։[3]

Բարդ ժառանգություն

Դրոյի Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիների գործունեությունը վիճահարույց է։ Նա ներգրավված էր նացիստական Գերմանիայի և Հայկական լեգեոնի հետ առնչվող հակասովետական հայկական նախաձեռնություններում. վերջինս կազմված էր խորհրդային հայ ռազմագերիներից, որոնք կռվում էին գերմանական կողմում։ Նրա կողմնակիցները պնդում են, որ նա գործել է՝ գերմանական ճամբարներում մահից հայ ռազմագերիներին փրկելու և հայկական անկախության հույսը կենդանի պահելու համար։ Քննադատները շեշտում են, որ դա նացիստական Գերմանիայի հետ համագործակցություն էր։ Պատերազմից հետո ամերիկյան զորքերը նրան ձերբակալեցին Հայդելբերգում, սակայն շուտով ազատ արձակեցին։[3] Նրա կյանքի ազնիվ գնահատականը պիտի ընդունի և՛ նրա տեղը հայկական ազգային պատմության մեջ, և՛ պատերազմի տարիների այս անցյալը։

Դրոն այնուհետև արտագաղթեց Միացյալ Նահանգներ և շարունակեց իր քաղաքական գործունեությունը։ 1947 թ. Բեյրութ տեղափոխվելուց հետո նա չորս անգամ մեկնեց Միացյալ Նահանգներ, այդ թվում՝ բժշկական օգնություն ստանալու նպատակով։ Մինչև 1950 թ. նրա կինը՝ Գայանեն, և որդին՝ Մարդիկը, արդեն հաստատվել էին Բոստոնում, և կյանքի վերջին ամիսներին նա միացավ նրանց այնտեղ։[3,4]

Կյանքն Ամերիկայում

  • 1940-ական թթ. վերջԳերմանիայում ամերիկյան զորքերի կողմից ազատ արձակվելուց հետո արտագաղթում է ԱՄՆ
  • 1947–1956Բեյրութից չորս անգամ մեկնում է Միացյալ Նահանգներ, այդ թվում՝ բուժվելու նպատակով
  • 1950Կինը՝ Գայանեն, և որդին՝ Մարդիկը, հաստատվում են Բոստոնում
  • 1956 թ. մարտի 8Մահանում է Բոստոնի Նյու Ինգլենդ Դիքոնես հիվանդանոցում[4]
  • 1956Հուղարկավորությունը տեղի է ունենում Բոստոնի Թրինիթի եկեղեցում, ապա ամփոփվում է Մաունթ Օբըրն գերեզմանատանը[5,4]
  • 2000 թ. մայիսի 28Վերահուղարկավորվում է Հայաստանի Ապարանում՝ Բաշ Ապարանի ճակատամարտի վայրի մերձակայքում[3]

2001 թ. Հայաստանը նրա պատվին սահմանեց Դրաստամատ Կանայանի մեդալը։[3]

Գարեգին Նժդեհի դիմանկար
1886 – 1955 · Բոստոն և Հյուսիսային Ամերիկայի շրջագայություն, 1933–34 թթ.

Գարեգին Նժդեհ

Զորահրամանատար, Լեռնահայաստանի սպարապետ, Ցեղակրոն երիտասարդական շարժման հիմնադիր

Գարեգին Տեր-Հարությունյանը, որ հայտնի է Նժդեհ անունով, ծնվել է 1886 թ. հունվարի 1-ին՝ Նախիջևանի Կզնուտ գյուղում, գյուղական քահանայի ընտանիքում։ 1912 թ. նա Բուլղարիայի բանակի հայկական գումարտակում միացավ Զորավար Անդրանիկին և Առաջին բալկանյան պատերազմում կռվեց Օսմանյան կայսրության դեմ՝ արժանանալով Բուլղարիայի «Արիության խաչ» պարգևին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ 2-րդ հայկական կամավորական գումարտակում նա Դրոյի տեղակալն էր։[6]

Նրա անունը նախ և առաջ կապվում է Սյունիքի (Զանգեզուրի) պաշտպանության հետ։ Երբ 1920 թ. դեկտեմբերին Հայաստանը խորհրդայնացվեց, նա հրաժարվեց թույլ տալ, որ շրջանը հանձնվի Խորհրդային Ադրբեջանին։ 1921 թ. ապրիլի 26-ին հռչակվեց Լեռնահայաստանի Հանրապետությունը, որի սպարապետը (գերագույն հրամանատարը), վարչապետն ու պաշտպանության նախարարը Նժդեհն էր։ Հանրապետությունը հանձնվեց 1921 թ. հուլիսին, այն բանից հետո, երբ Խորհրդային Ռուսաստանը խոստացավ շրջանը պահել Խորհրդային Հայաստանի կազմում։[6]

1933 թ. ապրիլին, Հայ հեղափոխական դաշնակցության խնդրանքով, Նժդեհը ժամանեց Բոստոն։ Մոտ մեկուկես տարվա ընթացքում նա շրջեց Միացյալ Նահանգների և Կանադայի հայկական համայնքներով ու հիմնադրեց Ցեղակրոն երիտասարդական շարժումը։ Դրա առաջին համագումարը 1934 թ. հունիսին գումարվեց Բոստոնի «Հայրենիք» սրահում, իսկ 1941 թ. այն վերանվանվեց Հայ երիտասարդական ֆեդերացիա, որը մինչ օրս գործում է Ամերիկայի տարբեր համայնքներում։[7,6]

Բարդ ժառանգություն

Ինչպես Դրոն, Նժդեհը նույնպես հակասական գործիչ է։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին նա անդամակցեց Բեռլինում նացիստական Գերմանիայի ստեղծած Հայ ազգային խորհրդին և համախմբագրեց նրա թերթը՝ հույս ունենալով Հայաստանն ազատել խորհրդային տիրապետությունից։ Պատմաբանները փաստագրել են նաև 1920 թ. Սյունիքում նրա հրամանատարության տակ գործող ուժերի կողմից մահմեդական գյուղաբնակների արտաքսումը։[6]

Կյանքն Ամերիկայում

  • Ապրիլ 1933ՀՅԴ-ի խնդրանքով Կոպեռնիկ Թանթերջյանի հետ ժամանում է Բոստոն[7,6]
  • 1933–34Շրջում է Միացյալ Նահանգների և Կանադայի հայկական համայնքներով
  • Հունիս 1934Ցեղակրոնի առաջին համագումարը՝ Բոստոնի «Հայրենիք» սրահում[7]
  • Աշուն 1934Վերադառնում է Բուլղարիայի Սոֆիա քաղաքը[6]
  • 1941Նրա հիմնադրած շարժումը դառնում է Հայ երիտասարդական ֆեդերացիա (AYF)[7]

Պատերազմի ավարտին խորհրդային ուժերը նրան ձերբակալեցին, և 1955 թ. դեկտեմբերի 21-ին նա մահացավ Վլադիմիրի կենտրոնական բանտում։ Նրա աճյունը 1983 թ. գաղտնի տեղափոխվեց Հայաստան, իսկ 2005 թ. վերահուղարկավորվեց Կապանի Խուստուփ լեռան վրա գտնվող իր հուշահամալիրի մոտ։ Երևանում նրա անունով են կոչվում հրապարակ և մետրոյի կայարան։[6]

Մոնթե Մելքոնյանի դիմանկարը, 1992 թ.
1957 – 1993 · Վայսելիա, Կալիֆոռնիա

Մոնթե Մելքոնյան

Արցախյան պատերազմի հրամանատար, Հայաստանի Ազգային հերոս

Ի տարբերություն վերը նշված հրամանատարների՝ Մոնթե Մելքոնյանը ծնվել է Ամերիկայում։ Նա ծնվել է 1957 թ. նոյեմբերի 25-ին Կալիֆոռնիայի Վայսելիա քաղաքում՝ կահույքագործ Չարլզ և տարրական դասարանների ուսուցչուհի Զաբել Մելքոնյանների չորս զավակներից երրորդը։ Մանկությունն անցել է Սան Խոակինի հովտում. խաղացել է մանկական բեյսբոլի թիմում և եղել սկաուտ։ 1969 թ. ընտանիքի հետ ճանապարհորդելով Թուրքիայով՝ այցելել է մոր ծնողների հայրենի Մերզիֆոն քաղաքը, որի հայ համայնքը ոչնչացվել էր Ցեղասպանության ժամանակ։[10]

Ստանալով Ռեջենթսի կրթաթոշակ՝ սովորել է Կալիֆոռնիայի համալսարանի Բերքլիի մասնաճյուղում և երեք տարուց էլ քիչ ժամանակում ավարտել Ասիայի հին պատմության և հնագիտության ֆակուլտետը։ Հրաժարվելով Օքսֆորդի հնագիտության մագիստրատուրայից՝ 1978 թ. մեկնել է Մերձավոր Արևելք։ Հայերենը սովորել է արդեն չափահաս տարիքում, սահուն խոսել է նաև իսպաներեն, ֆրանսերեն և ճապոներեն։[10]

Բարդ ժառանգություն

Մելքոնյանի արտասահմանյան վաղ տարիները խիստ հակասական են։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Բեյրութի հայկական թաղամասը պաշտպանելուց հետո 1980 թ. նա անդամագրվել է Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակին (ԱՍԱԼԱ)։ Նույն տարում Աթենքում սպանել է Թուրքիայի դեսպանատան վարչական կցորդ Ղալիպ Օզմենին և կրակել նաև մգեցված ապակիների հետևում չերևացող ուղևորների վրա. Օզմենի 14-ամյա դուստրը՝ Նեսլիհանը, հետագայում մահացել է վերքերից, իսկ կինն ու որդին վիրավորվել են։ Մելքոնյանը հետագայում գրել է, որ կխնայեր նրանց, եթե տեսներ։ 1983 թ. ԱՍԱԼԱ-ի պառակտման ժամանակ նա անցել է կազմակերպության ղեկավար Հակոբ Հակոբյանին ընդդիմացող թևին։ 1985 թ. Փարիզում ձերբակալվել է կեղծ փաստաթղթերի և ապօրինի ատրճանակի համար և ավելի քան երեք տարի անցկացրել ֆրանսիական բանտերում։[10] Շատ հայեր նրան մեծարում են որպես ազգային հերոս, իսկ Թուրքիան և Ադրբեջանը նրան համարում են ահաբեկիչ։ Նրա կյանքի ազնիվ պատմությունը պետք է ներկայացնի երկուսն էլ։

1990 թ. նա հաստատվել է Հայաստանում, իսկ 1991 թ. սեպտեմբերին մեկնել Շահումյանի շրջան՝ մասնակցելու Արցախյան պատերազմին։ 1992 թ. փետրվարից եղել է Մարտունու շրջանի հրամանատարը, որտեղ զինվորները նրան կոչում էին «Ավո», իսկ 1993 թ. ապրիլին մասնակցել է Քարվաճառի գործողության ծրագրմանը։ Զոհվել է 1993 թ. հունիսի 12-ին Մարզիլի գյուղի մոտ՝ 35 տարեկանում։[10,11] Նրա հուղարկավորությանը Երևանում, 1993 թ. հունիսի 19-ին, մասնակցել են տասնյակ հազարավոր մարդիկ։[10]

Կյանքը Ամերիկայում

  • 1957 թ. նոյ. 25Ծնվել է Վայսելիայում, Կալիֆոռնիա[10]
  • 1969 թ.Ընտանիքի հետ մեկամյա ճանապարհորդություն Եվրոպայով, այդ թվում՝ այց Թուրքիայի Մերզիֆոն քաղաք
  • 1978 թ.Ավարտում է Բերքլիի համալսարանը և մեկնում Իրան ու Լիբանան[10]
  • 1993 թ.-ից հետոԵղբայրը՝ Մարգարը, նույնպես Վայսելիայից, նրա կյանքը պատմում է «Եղբորս ճանապարհը» (My Brother's Road) գրքում[10,11]

Թաղված է Երևանի «Եռաբլուր» զինվորական պանթեոնում։ 1996 թ. Հայաստանը նրան շնորհել է Ազգային հերոսի կոչում, իսկ 1999 թ.՝ Արցախը՝ Արցախի հերոսի կոչում։ Նրա կիսանդրիներն ու արձանները կանգնած են Երևանի Հաղթանակի զբոսայգում, Դիլիջանում և Վարդենիսում։[10]

ՀերոսներԱզգային գործի մյուս հերոսները

Հայ ազգային գործի մյուս հերոսները ևս ապրել, գործել կամ թաղված են Միացյալ Նահանգներում։

Արմեն Գարոյի դիմանկարԴիվանագիտություն

Արմեն Գարո

1872 – 1923

1896 թ. Օսմանյան բանկի գրավման ղեկավարներից մեկն էր և Ժնևում ստացել էր քիմիայի դոկտորի աստիճան։ 1917 թ. հունիսին ժամանեց Ամերիկա, 1918-1920 թթ. Վաշինգտոնում Հայաստանի Առաջին Հանրապետության դեսպանն էր և գրեց «Ինչու Հայաստանը պետք է ազատ լինի»։[8]

Սողոմոն Թեհլերյանի դիմանկար«Նեմեսիս» գործողություն

Սողոմոն Թեհլերյան

1896 – 1960

1921 թ. Բեռլինում սպանեց Թալեաթ փաշային, և գերմանական դատարանի երդվյալ ատենակալները նրան արդարացրին։ Ապրել է Քլիվլենդում, հետագայում Սան Ֆրանցիսկոյում աշխատել որպես փոստային գործավար և թաղված է Ֆրեզնոյի Արարատ գերեզմանատանը։[9]

Լուսանկարների աղբյուրներ

Portraits via Wikimedia Commons and official sources. Armen Garo: Unknown photographer, Public domain; Soghomon Tehlirian: Unknown author, Public domain; Andranik: Unknown author, Public domain; Drastamat Kanayan: Unknown author, Public domain; Garegin Nzhdeh: Unknown author, Public domain; Monte Melkonian (1992): Armenian Museum of Photo and Video Materials, CC BY-SA 2.0.

Աղբյուրներ

  1. Wikipedia — “Andranik.” https://en.wikipedia.org/wiki/Andranik
  2. Aurora Humanitarian Initiative — “Andranik Ozanian, Famed Military Commander.” https://aurorahumanitarian.org/en/andranik-ozanian-famed-military-commander
  3. Wikipedia — “Drastamat Kanayan.” https://en.wikipedia.org/wiki/Drastamat_Kanayan
  4. Armenia.com.au — “The Life and Time of General Dro.” https://www.armenia.com.au/news/Feature-Articles/Armenia/50650/The-Life-and-Time-of-General-Dro
  5. Wikipedia — “Armenian Americans.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Americans
  6. Wikipedia — “Garegin Nzhdeh.” https://en.wikipedia.org/wiki/Garegin_Nzhdeh
  7. The Armenian Weekly — “AYF: A History-Making Youth Movement at 85.” https://armenianweekly.com/2018/01/23/ayf-history-making-youth-movement-85/
  8. Wikipedia — “Armen Garo.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armen_Garo
  9. Wikipedia — “Soghomon Tehlirian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Soghomon_Tehlirian
  10. Wikipedia — “Monte Melkonian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Monte_Melkonian
  11. Hetq — “Monte Melkonian: November 25, 1957 – June 12, 1993.” https://hetq.am/en/article/20899