IIԳլուխ II · 1894–1923

Աղետ և կարեկցանք

Հայոց ցեղասպանություն, օգնություն և Առաջին Հանրապետություն

Քլարա Բարթոնը, դեսպան Մորգենթաուն, «Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի» 116 միլիոն դոլարի արշավը, Հարբորդի առաքելությունը և Վիլսոնի Հայաստանը։

5 րոպե ընթերցում20 աղբյուրՊատմություն բաժնից

1894–1923 թթ. հայերը վերապրեցին կոտորածներ, տեղահանություն ու ցեղասպանություն։ Ի պատասխան՝ Միացյալ Նահանգները ձեռնարկեց իր պատմության խոշորագույն մարդասիրական արշավներից մեկը, ճանաչեց անկախ Հայաստանի Հանրապետությունը և կարճ ժամանակով քննարկեց՝ արդյոք ստանձնի նրա ապագայի պատասխանատվությունը։

$115հզ.+Քլարա Բարթոնի բաժանած օգնությունը, 1896 թ.
54 057ԱՄՆ մուտք գործած հայեր, 1899–1917 թթ.
$116մլն+«Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի» հավաքագրած միջոցները, 1915–1930 թթ.
132 000«Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի» խնամած որբերը

II.1Համիդյան կոտորածները և Քլարա Բարթոնը

1894–1896 թթ. սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի օրոք տեղի ունեցած կոտորածներն առաջին մեծ ճգնաժամն էին, որ ամերիկյան հանրության ուշադրությունը սևեռեցին հայկական հարցի վրա։ Ամերիկացի միսիոներները հայրենիք էին հասցնում կատարվողի մասին լուրերը, իսկ օգնության կոմիտեները դիմեցին Ամերիկյան Կարմիր խաչին՝ միջոցների բաշխումը ստանձնելու խնդրանքով։[1]

1896 թ. Ամերիկյան Կարմիր խաչի հիմնադիր Քլարա Բարթոնը մեկնեց Կոստանդնուպոլիս և ղեկավարեց օգնության աշխատանքները։ Նա միակ կինն էր և Կարմիր խաչի միակ ներկայացուցիչը, որին օսմանյան կառավարությունը թույլատրեց միջամտել։[2] Նրա խմբերը հինգ արշավ կատարեցին հայկական նահանգներով[1] և, չնայած թշնամական պայմաններին, բաժանեցին ավելի քան 115 000 դոլարի օգնություն։[3] Կոնգրեսի գրադարանում պահվող նրա արխիվային նյութերը փաստագրում են այս մարդասիրական առաքելությունը։[4]

II.2Ներգաղթի առաջին մեծ ալիքը

Օսմանյան կայսրությունում բռնությունները տասնյակ հազարավոր հայերի մղեցին արտագաղթի։ 1899–1917 թթ. Միացյալ Նահանգներ մուտք գործեց 54 057 հայ՝ 46 474-ը՝ Թուրքիայից, 3034-ը՝ Ռուսաստանից, 1577-ը՝ Կանադայից, 914-ը՝ Մեծ Բրիտանիայից և 894-ը՝ Եգիպտոսից։[5]

1909 թ. ապրիլին վրա հասավ բռնությունների երկրորդ ալիքը. Կիլիկիայի Ադանա քաղաքում և նրա շրջակայքում տեղի ունեցած Ադանայի կոտորածի հետևանքով, ըստ գնահատականների, սպանվեց 20 000 կամ ավելի հայ։[6,7] Ամեն նոր բռնկում ավելի ու ավելի շատ ընտանիքների էր հարկադրում լքել հայրենիքը։

Նրանք հաստատվեցին Մասաչուսեթսի ու Ռոդ Այլենդի գործարանային քաղաքներում, Նյու Յորքում և Նյու Ջերսիում, արդյունաբերական Միջին Արևմուտքում ու Կալիֆոռնիայի Կենտրոնական հովտում՝ հիմնելով եկեղեցիներ, դպրոցներ, թերթեր և բարեսիրական ընկերություններ։ Հենց այս համայնքներն էլ շուտով դառնալու էին Ամերիկայի՝ ցեղասպանությանն արձագանքելու հենարանը։

II.3Դեսպան Մորգենթաուն և ցեղասպանությունը

Երբ 1915 թ. սկսվեց Հայոց ցեղասպանությունը, Միացյալ Նահանգները Առաջին համաշխարհային պատերազմում դեռևս չեզոք էր և դիվանագիտական ներկայացուցիչներ ուներ Օսմանյան կայսրության տարբեր վայրերում։ 1913–1916 թթ. Կոստանդնուպոլսում ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաու ավագն ամերիկյան հյուպատոսներից անընդհատ զեկույցներ էր ստանում՝ կոտորածների ու տեղահանության երթերի նկարագրություններով։[8]

Մորգենթաուն պաշտոնապես տեղեկացրեց Վաշինգտոնին և միջամտություն խնդրեց։ Նա անձամբ առերեսվեց ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշային և հրատարակիչ Ադոլֆ Օքսի հետ համագործակցեց, որպեսզի թեման մնա մամուլի ուշադրության կենտրոնում։ Միայն 1915 թ. ընթացքում The New York Times-ը կոտորածների մասին 145 հոդված հրապարակեց։[8] 1916 թ. Մորգենթաուն հրաժարական տվեց, իսկ 1918 թ. հրատարակեց «Դեսպան Մորգենթաուի պատմությունը» գիրքը՝ ցեղասպանության կարևորագույն ականատեսական վկայություններից մեկը։[8]

Ինչո՞ւ հենց ապրիլի 24-ը

1915 թ. ապրիլի 24-ին օսմանյան իշխանությունները Կոստանդնուպոլսում կալանավորեցին հարյուրավոր հայ մտավորականների ու համայնքային առաջնորդների՝ գրողների, հոգևորականների, բժիշկների և քաղաքական գործիչների, ապա աքսորեցին երկրի խորքերը, որտեղ նրանց մեծ մասը սպանվեց։ Ընդունված է այդ օրը համարել ցեղասպանության սկիզբը, և հայերը 1920-ական թթ.-ից ի վեր ամեն տարի ոգեկոչում են այն։ Միացյալ Նահանգների ամբողջ տարածքում այն նշվում է որպես Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր։[9,10]

Ամերիկահայերի համար ցեղասպանությունը երբեք սոսկ պատմություն չի եղել. այն ընտանեկան պատմություն էր։ Ներգաղթյալները տեղեկանում էին, որ անհետացել են ծնողները, ամուսինները, երեխաները և ամբողջ գյուղեր։ Ամերիկա հասած վերապրողներն իրենց հետ բերեցին լուսանկարներ, պաշտամունքային իրեր, բաղադրատոմսեր, երգեր ու այլևս գոյություն չունեցող օջախների հիշողությունը։

«Մեր ժողովուրդը երբեք չի մոռանա այս կոտորածները»։
Դեսպան Հենրի Մորգենթաու ավագը՝ Թալեաթ փաշային, 1915 թ.[8]

II.4«Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցը»՝ Ամերիկայի մեծ մարդասիրական արշավը

1915 թ. նախկին միսիոներ Ջեյմս Լևի Բարթոնի և բարերար Քլիվլենդ Հ. Դոջի գլխավորությամբ Նյու Յորքի մի խումբ ազդեցիկ գործիչներ հիմնեցին Հայերին և ասորիներին օգնության ամերիկյան կոմիտեն։ Իր առաջին նիստում՝ 1915 թ. սեպտեմբերի 16-ին, կոմիտեն հանգանակեց 60 000 դոլար, որը հեռագրային փոխանցմամբ ուղարկվեց դեսպան Մորգենթաուին՝ բաշխման համար։ Դոջն անձամբ էր հոգում կոմիտեի գործառնական ծախսերը, որպեսզի նվիրաբերված յուրաքանչյուր դոլարն ամբողջությամբ ուղղվի օգնությանը։[11]

1919 թ. օգոստոսին Կոնգրեսը կազմակերպությանը կանոնադրություն շնորհեց. Ամերիկյան Կարմիր խաչից հետո այն դարձավ նման պատվի արժանացած երկրորդ մարդասիրական կազմակերպությունը և վերանվանվեց «Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույց»։[11] Նրա գործունեության արդյունքները բացառիկ էին՝

$116 մլն+հավաքված միջոցներ անմիջական օգնության համար՝ 1915–1930 թթ.[11]
1 մլն+փախստական, որոնց կյանքը փրկվեց[11]
132,000խնամք և կրթություն ստացած որբ[11]
~1,000արտերկրում ծառայած ամերիկացի կամավոր[11]

1923 թ. դեկտեմբերի 2-ին «Ոսկե կանոնի միջազգային կիրակին» ամերիկացիներին կոչ արեց ճաշել որբանոցային պարզ կերակուրով և խնայված գումարը նվիրաբերել հայ որբերին, իսկ նախագահ Քելվին Քուլիջը հորդորեց ողջ ազգին մասնակցել այդ նախաձեռնությանը։[11] 1930 թ. «Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցը» վերակազմավորվեց՝ դառնալով «Մերձավոր Արևելքի հիմնադրամ», որը գործում է մինչ օրս։[11]

II.5Ամերիկան և Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը

1918 թ. մայիսի 28-ին Հարավային Կովկասում ծնվեց անկախ Հայաստանի Հանրապետությունը։ Վաշինգտոնում նրա ներկայացուցիչն էր Արմեն Գարոն (Գարեգին Փաստրմաճյան)։ 1917 թ. հունիսին նա Ամերիկա էր եկել Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհրդի անունից և 1918–1920 թթ. եղել է Հանրապետության դեսպանը Միացյալ Նահանգներում։ Նրա գրքույկները, այդ թվում՝ «Ինչու Հայաստանը պետք է ազատ լինի» (1918), ամերիկացի ընթերցողին համոզիչ ներկայացնում էին Հայաստանի անկախության անհրաժեշտությունը։[12]

Հայաստանի հերոսներն էլ անձամբ եկան Ամերիկա։ 1919 թ. վերջին Զորավար Անդրանիկը (Անդրանիկ Օզանյան) պատվիրակությամբ մեկնեց Միացյալ Նահանգներ՝ ամերիկյան մանդատի օգտին ջատագովություն ծավալելու և հայկական բանակի ու փախստականների համար միջոցներ հայթայթելու։ Միայն Ֆրեզնոյում նա հավաքեց մոտ 500,000 դոլար։[13,14] Կարդացե՛ք նրա ամբողջական դիմանկարը։

1920 թ. ապրիլի 23-ին պետքարտուղար Բեյնբրիջ Քոլբին հայ ներկայացուցչին տեղեկացրեց, որ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը ճանաչել է անկախ Հայաստանի Հանրապետությունը։[15]

II.6Հարբորդի առաքելությունը և մանդատի շուրջ բանավեճը

Որոշելու համար, թե արդյոք Ամերիկան պետք է պատասխանատվություն ստանձնի Հայաստանի համար, Վիլսոնը փաստահավաք առաքելություն ուղարկեց։ 1919 թ. սեպտեմբերին գեներալ-մայոր Ջեյմս Հարբորդի գլխավորած՝ 50 անդամից բաղկացած Հայաստանի ամերիկյան ռազմական առաքելությունը դուրս եկավ Կոստանդնուպոլսից։ Այն գնացքով հասավ Ադանա, Հալեպ և Մարդին, ապա ավտոմեքենայով անցավ Դիարբեքիր, Խարբերդ, Մալաթիա, Սեբաստիա, Երզնկա, Էրզրում, Կարս, Էջմիածին և Երևան՝ հասնելով Թիֆլիս։[16]

Հարբորդի զեկույցը եզրակացնում էր, որ Հայաստանը պետք է ներառվի ավելի լայն տարածաշրջանի համար նախատեսված ցանկացած ամերիկյան մանդատի կազմում, քանի որ միայն Հայաստանի համար մանդատը համարվում էր անիրագործելի։ Ըստ զեկույցի հաշվարկների՝ մանդատի իրականացման համար կպահանջվեր շուրջ 59 000 զինծառայող, իսկ առաջին տարվա ծախսը կկազմեր 88,5 միլիոն դոլար։[16,17] Զեկույցը հրապարակվել է 1920 թվականին, և դրա ամբողջական տեքստը պահպանվել է Պետդեպարտամենտի դիվանագիտական արխիվում։[18,19]

1920 թ. մայիսի 24-ին Վուդրո Վիլսոնը դիմեց Կոնգրեսին՝ Հայաստանի մանդատն ընդունելու լիազորություն ստանալու խնդրանքով։ 1920 թ. հունիսի 1-ին Սենատը մերժեց առաջարկը՝ 52 ձայն դեմ, 23՝ կողմ։[20] 1920 թ. օգոստոսին Սևրի պայմանագրով Հայաստանին հատկացվեց 103 599 քառ. կմ տարածք, իսկ նույն թվականի նոյեմբերի 22-ին Վիլսոնն իր սահմանազատման վճիռը ներկայացրեց Դաշնակիցների Գերագույն խորհրդին։[20,15] Սակայն արդեն ուշ էր։ Թուրք ազգայնականների և խորհրդային ուժերի ռազմական ճնշման ներքո Առաջին Հանրապետությունը 1920 թ. վերջին անկում ապրեց, և Սևրի պայմանագիրը երբեք չվավերացվեց։[20] 1934 թվականին Պետդեպարտամենտը հայտարարեց, որ «Վիլսոնյան Հայաստանին» իր նախկին աջակցությունն այլևս ուժի մեջ չէ։[20]

Ժառանգություն

Մանդատի ծրագիրը ձախողվեց, բայց մարդասիրական ջանքերը՝ ոչ։ «Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի» որբերը, որոնցից շատերը հետագայում հաստատվեցին Ամերիկայում, ինչպես նաև այս ժամանակաշրջանի դիվանագիտական փաստաթղթերը հիմք դարձան III և V գլուխներում նկարագրված ճանաչման արշավների համար։

Աղբյուրներ

  1. American Literature — “A Story of the Red Cross, Chapter VII: Armenian Relief — 1896 (Clara Barton).” https://americanliterature.com/author/clara-barton/book/a-story-of-the-red-cross/chapter-vii-armenian-relief-1896
  2. American Red Cross — “Clara Barton: Founder.” https://www.redcross.org/content/dam/redcross/enterprise-assets/about-us/history/history-clara-barton-v5.pdf
  3. National Park Service — “Clara Barton Chronology, 1870–1912.” https://www.nps.gov/clba/learn/kidsyouth/chron3.htm
  4. Library of Congress, Manuscript Division — “Clara Barton Papers — Finding Aid.” https://tile.loc.gov/storage-services/service/gdc/gdcfindingaidpdfs/ms005010/ms005010.pdf
  5. Wikipedia — “Armenian Americans.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Americans
  6. Wikipedia — “Adana massacre.” https://en.wikipedia.org/wiki/Adana_massacre
  7. Armenian Genocide Museum-Institute — “The Adana Massacre (online exhibition).” https://genocide-museum.am/eng/online_exhibition_7.php
  8. Wikipedia — “Henry Morgenthau Sr..” https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Morgenthau_Sr.
  9. Wikipedia — “Deportation of Armenian intellectuals on 24 April 1915.” https://en.wikipedia.org/wiki/Deportation_of_Armenian_intellectuals_on_24_April_1915
  10. Armenian Genocide Museum-Institute — “The Remembrance Day of the Armenian Genocide.” https://www.genocide-museum.am/eng/remembrance_day.php
  11. Wikipedia — “Near East Relief.” https://en.wikipedia.org/wiki/Near_East_Relief
  12. Wikipedia — “Armen Garo.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armen_Garo
  13. Wikipedia — “Andranik.” https://en.wikipedia.org/wiki/Andranik
  14. Aurora Humanitarian Initiative — “Andranik Ozanian, Famed Military Commander.” https://aurorahumanitarian.org/en/andranik-ozanian-famed-military-commander
  15. Wikipedia — “Armenia–United States relations.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenia%E2%80%93United_States_relations
  16. Wikipedia — “Harbord Commission.” https://en.wikipedia.org/wiki/Harbord_Commission
  17. Radio Free Europe/Radio Liberty — “The Americans Who Witnessed Armenia's 'First Republic'.” https://www.rferl.org/a/armenia-america-1919-mission-us-mandate/32631297.html
  18. Office of the Historian, U.S. Department of State — “Report of the American Military Mission to Armenia (FRUS 1919, Vol. II).” https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919v02/d828
  19. ArmenianHouse.org — “Conditions in the Near East: Report of the American Military Mission to Armenia (full text).” http://armenianhouse.org/harbord/conditions-near-east.htm
  20. Wikipedia — “Wilsonian Armenia.” https://en.wikipedia.org/wiki/Wilsonian_Armenia