Ոմանք ծնվել են Ֆրեզնոյում կամ Սոմերվիլում։ Մյուսները Միացյալ Նահանգներ են հասել որպես փախստականներ, զինվորներ կամ աքսորյալներ։ Այս գլխում ներկայացված են այն հայերը, որոնց կյանքն ու գործունեությունը Միացյալ Նահանգներում ձևավորել են ամերիկյան մշակույթն ու հայոց պատմությունը։ Գլուխը բացվում է երեք մեծանուն դեմքով՝ գրող Ուիլյամ Սարոյանով, ժամանակակից Լաս Վեգասի կերտող Քըրք Քրքորյանով և Դետրոյթի արդյունաբերող Ալեք Մանուկյանով։ Զորավար Անդրանիկի, Դրոյի և Նժդեհի մասին նյութերն այժմ ներկայացված են առանձին էջում՝ ԱՄՆ-ում հայ պատմական հերոսներ։
Ուիլյամ Սարոյան
Վիպասան, դրամատուրգ, սցենարիստ, պատմվածքագիրՈւիլյամ Սարոյանը ծնվել է 1908 թ. օգոստոսի 31-ին Ֆրեզնոյում՝ Օսմանյան կայսրության Բիթլիսից ներգաղթած Արմենակ և Թագուհի Սարոյանների ընտանիքում։ Երբ նա երեք տարեկան էր, հայրը մահացավ, և Ուիլյամին ու նրա քույր-եղբայրներին տեղավորեցին Օքլենդի որբանոցում։ Հինգ տարի անց ընտանիքը կրկին միավորվեց Ֆրեզնոյում, որտեղ մայրը պահածոների գործարանում էր աշխատում։ Հիմնականում ինքնակրթությամբ ձևավորված Սարոյանն ինքն էր հոգում իր ապրուստը՝ պատահական աշխատանքներով, այդ թվում՝ որպես San Francisco Telegraph Company-ի գրասենյակի կառավարիչ։[1]
Նրա բեկումնային հաջողությունը վրա հասավ 1934-ին՝ «Թռչող տրապեցիայի խիզախ պատանին» պատմվածքների ժողովածուով։ Դրան հաջորդեց տպավորիչ մի շարք՝ «Հայը և հայը» (1935), «Սիրտս լեռներում է» և «Կյանքիդ ժամանակը» (երկուսն էլ՝ 1939), «Իմ անունն Արամ է» (1940) և «Մարդկային կատակերգություն» (1943)։ Նրա ստեղծագործությունների մեծ մասում պատկերված են Ֆրեզնոյի և Սան Հոակինի հովտի հայ ներգաղթյալ ընտանիքները, և այդպիսով նրանց կյանքը դարձավ ամերիկյան հիմնահոսք գրականության մի մասը։[1]
«Կյանքիդ ժամանակը» գործի համար 1940-ին Սարոյանին շնորհվեց դրամատուրգիայի Պուլիցերյան մրցանակը, որից նա հանրահայտորեն հրաժարվեց։ 1943-ին «Մարդկային կատակերգության» համար նա արժանացավ Կինոակադեմիայի «Օսկար» մրցանակին՝ լավագույն սյուժեի անվանակարգում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ծառայել է ԱՄՆ բանակում՝ տեղակայված լինելով Քուինսի Աստորիայում և Լոնդոնում։[1]
Կյանքն Ամերիկայում
- 1908Ծնվում է Կալիֆոռնիայի Ֆրեզնոյում՝ Բիթլիսից ներգաղթած ծնողների ընտանիքում
- մոտ 1911–16Հոր մահից հետո ապրում է Օքլենդի որբանոցում
- 1934«Թռչող տրապեցիայի խիզախ պատանին» գիրքը նրան հռչակ է բերում
- 1940Հրաժարվում է «Կյանքիդ ժամանակը» գործի համար շնորհված Պուլիցերյան մրցանակից
- 1943Կինոակադեմիայի «Օսկար»՝ լավագույն սյուժեի համար՝ «Մարդկային կատակերգություն»
- 1942–45Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ծառայում է ԱՄՆ բանակում
- 1981Մահանում է մայիսի 18-ին՝ Ֆրեզնոյում։ Նրա աճյունի կեսը հանգչում է Ֆրեզնոյի «Արարատ» գերեզմանատանը, կեսը՝ Երևանի Կոմիտասի անվան պանթեոնում։[1]
Սարոյանի աճյունի բաժանումը Ֆրեզնոյի և Երևանի միջև այս ողջ պատմության դիպուկ խորհրդանիշն է՝ կյանք, որ միաժամանակ լիովին ամերիկյան էր և լիովին հայկական։
Քըրք Քրքորյան
Գործարար, ներդրող և բարերար, «մեգառեզորթների հայր»Քերքոր «Քըրք» Քրքորյանը ծնվել է 1917 թ. հունիսի 6-ին Ֆրեզնոյում՝ հայ ներգաղթյալ ծնողների ընտանիքում։ Ութերորդ դասարանից հետո թողել է դպրոցը, սովորել թռչել և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ինքնաթիռներ էր տեղափոխում Թագավորական ռազմաօդային ուժերի փոխադրման հրամանատարության համար։ Պատերազմից հետո իր առաջին մեծ կարողությունը կուտակեց ավիացիայի ոլորտում՝ Trans International Airlines ավիաընկերության շնորհիվ, որը մոլախաղերի սիրահարներին տեղափոխում էր Լաս Վեգաս։[2]
Քրքորյանը Լաս Վեգասի կազինոարդյունաբերության հիմնադիրը չէր, բայց այն վերափոխելու գործում քչերն են նրա չափ մեծ դեր ունեցել։ Ճարտարապետ Մարտին Սթերն կրտսերի հետ համագործակցելով՝ նա Լաս Վեգասում երեք անգամ կառուցեց աշխարհի ամենամեծ հյուրանոցը, ինչի համար էլ արժանացավ «մեգառեզորթների հայր» պատվանվանը։[2,3]
- «Ինթերնեշնլ» հյուրանոցը (1969). 80 միլիոն դոլար արժեցած այս ռեզորթը 1969 թ. հուլիսին իր բացման պահին ԱՄՆ-ի ամենամեծ հյուրանոցն էր։[3] Նրա առաջին գլխավոր աստղերն էին Բարբրա Սթրեյզանդը և Էլվիս Փրեսլին, իսկ Փրեսլիի ռեկորդակիր ելույթների շարքը սկիզբ դրեց երկարատև բեմական ներկայության, որն ի վերջո դարձավ Լաս Վեգասի ժամանցային պատմության որոշիչ գլուխներից մեկը։[2]
- Առաջին «MGM Grand»-ը (1973). Բացման պահին սա նույնպես աշխարհի ամենամեծ հյուրանոցն էր։[2]
- Ներկայիս MGM Grand-ը (1993 թ.)։ Բացվել է 1993 թ. դեկտեմբերի 18-ին՝ ավելի քան 5000 սենյակով և իր ժամանակի աշխարհի ամենամեծ խաղատնով։[4,5]
Քրքորյանը կարևոր հետք թողեց նաև Հոլիվուդում։ 1969 թ. նա ձեռք բերեց Metro-Goldwyn-Mayer կինոստուդիայի վերահսկիչ փաթեթը, մի քանի անգամ վաճառեց ու նորից գնեց այն և 2005 թ. վերջնականապես վաճառեց Sony-ի գլխավորած խմբին։ MGM անվանումը Լաս Վեգասի Սթրիփ բերելը նպաստեց հոլիվուդյան շքեղությունն ու Լաս Վեգասի հանգստավայրային տնտեսությունը միմյանց կապելուն։[2]
Բարեգործություն
- 1988–89Սպիտակի երկրաշարժից հետո հիմնադրում է «Լինսի» հիմնադրամը՝ անվանակոչելով իր դուստրերի՝ Լինդայի և Թրեյսիի պատվին[2]
- 1989–2011«Լինսի» հիմնադրամը տրամադրում է ավելի քան 1 մլրդ դոլար, այդ թվում՝ ավելի քան 200 մլն դոլար՝ Հայաստանում ճանապարհների, թունելների, դպրոցների, բնակարանների, թանգարանների և թատրոնների կառուցման համար[2,6]
- 1989–2015Նրա աջակցությունը վայելող Միացյալ հայկական հիմնադրամը 158 օդային առաքմամբ Հայաստան է հասցնում շուրջ 700 մլն դոլարի մարդասիրական օգնություն[7]
- 2011«Լինսի» հիմնադրամի վերջին 200 մլն դոլարը հատկացվում է UCLA-ին՝ բժշկական հետազոտությունների, կրթաթոշակների և համապետական բարեգործական հիմնադրամի համար[2]
Հայտնի է, որ նա հրաժարվում էր իր անունը շենքերի վրա դնել, սակայն ամերիկահայերի մեջ քչերն են այնքան մեծ հետք թողել իրենց երկու հայրենիքներում էլ։
Ալեքս Մանուկյան
Արդյունաբերող, Masco-ի հիմնադիր և բարերարԱլեքսանդր Մանուկյանը ծնվել է 1901 թ. հունիսի 28-ին՝ Օսմանյան կայսրության Զմյուռնիայի (Իզմիր) մերձակայքում։ 1915 թ. նրա ընտանիքը փրկվել է Հայոց ցեղասպանությունից։ 1920 թ. մայիսի 20-ին՝ 19 տարեկան հասակում, նա միայնակ՝ երկու ճամպրուկով և 50 դոլարով, Էլիս կղզու վրայով մուտք գործեց Միացյալ Նահանգներ։[8,9] Նա աշխատել է որպես հաստոցավար Կոնեկտիկուտ նահանգի Բրիջպորտ քաղաքում, ինչպես նաև կարճ ժամանակով՝ Ռոդ Այլենդում և Մասաչուսեթսում։ 1924 թ. տեղափոխվեց Դետրոյթ՝ գրավված արագ զարգացող ավտոարդյունաբերության ընձեռած հնարավորություններով։[10]
1929 թ.՝ Մեծ ճգնաժամից անմիջապես առաջ, նա Դետրոյթում հիմնեց Masco Screw Products ընկերությունը, որը շարունակեց աճել նաև 1930-ական թթ. ընթացքում։[10] 1954 թ. նա շուկա հանեց Delta մեկբռնակ ծորակը՝ առանց միջադիրի գնդիկավոր փականով, որը հնարավորություն էր տալիս մեկ ձեռքով կարգավորել տաք և սառը ջուրը։ Այն դարձավ ամենավաճառվող սանտեխնիկական արտադրանքներից մեկը։ 1990-ական թթ. կեսերին Masco-ի վաճառքի ծավալը հասել էր 3 մլրդ դոլարի, իսկ ԱՄՆ-ի ծորակների շուկայի 38 տոկոսը պատկանում էր ընկերությանը։[8,10]
Բարեգործություն և պարգևներ
- 1966Նա և իր կինը՝ Մարին, իրենց տունը նվիրաբերում են Դետրոյթ քաղաքին։ Մանուկյանների առանձնատունը մինչ օրս Դետրոյթի քաղաքապետի պաշտոնական նստավայրն է[10,8]
- 19681 մլն դոլար հիմնադրամային կապիտալով ստեղծում է ՀԲԸՄ-ի Ալեքս և Մարի Մանուկյան մշակութային հիմնադրամը՝ հայագիտության և հայ գրականության զարգացման նպատակով[8]
- 1970Ընտրվում է Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության ցմահ նախագահ (1989 թ.-ից՝ պատվավոր ցմահ նախագահ)[8]
- Կյանքի ընթացքումԲարեգործական կազմակերպություններին ու դպրոցներին նվիրաբերում է ավելի քան 90 միլիոն դոլար, այդ թվում՝ 11 քաղաքում գործող ՀԲԸՄ Մանուկյան վարժարաններին՝ Միչիգան նահանգի Սաութֆիլդից և Լոս Անջելեսից մինչև Բեյրութ ու Բուենոս Այրես[10,8]
- 1990Արժանանում է Էլիս կղզու Պատվո մեդալին։ Հետագայում Ուեյնի պետական համալսարանը նրա անունով է կոչում Մանուկյան սրահը[10]
- 2007Նա և Մարին պետական պատիվներով վերաթաղվում են Հայաստանում՝ Սուրբ Էջմիածնում[8]
Ամերիկա էր ժամանել գրեթե դատարկաձեռն և ստեղծել էր երկրի կենցաղային ապրանքների խոշորագույն արտադրողներից մեկը։ Նրա կենսուղին ամերիկահայ ներգաղթյալի՝ փախստականից մինչև արդյունաբերող անցած ճանապարհի ամենաակնառու օրինակներից է։
ԿենսագրություններԱրվեստ, գրականություն և երաժշտություն
ԳեղանկարչությունԱրշիլ Գորկի
c. 1904 – 1948Վանի մերձակա Խորգոմ գյուղից սերող և Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած Գորկին 1920 թ. դեռահաս հասակում ժամանում է ԱՄՆ և, նախքան Նյու Յորք տեղափոխվելը, չորս տարի ապրում է Մասաչուսեթսի Ուոթերթաունում՝ հարազատների մոտ։[11,12] Դասավանդում է Բոստոնում և Նյու Յորքում, 1935 թ. դառնում է WPA Federal Art Project-ի կողմից աշխատանքի ընդունված առաջին նկարիչներից մեկը և հիմնարար ազդեցություն ունենում աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի ձևավորման վրա։[13]
Թատրոն և կինոՌուբեն Մամուլյան
1897 – 19871923 թ. հաստատվում է Ռոչեսթերում, իսկ 1930 թ. ստանում ԱՄՆ քաղաքացիություն։ Բեմադրել է Բրոդվեյի սկզբնական Պորգի և Բես (1935), Օկլահոմա (1943) և Կարուսել (1945) ներկայացումները, ինչպես նաև Բեքի Շարփ-ը՝ եռժապավեն Technicolor տեխնոլոգիայով նկարահանված առաջին լիամետրաժ ֆիլմը։[14]
ԵրաժշտությունԱլան Հովհաննես
1911 – 2000Ծնվել է Մասաչուսեթս նահանգի Սոմերվիլ քաղաքում. եղել է Ուոթերթաունի Սուրբ Հակոբ հայկական եկեղեցու երգեհոնահարը և 434 օպուսի շրջանակում գրել 67 համարակալված սիմֆոնիա, այդ թվում՝ Խորհրդավոր լեռը։[15]
Երաժշտություն և կինոՇեր
b. 1946Հայկական ծագումով երգչուհի և օսկարակիր դերասանուհի՝ ավելի քան վեց տասնամյակ ընդգրկող կարիերայով։[16]
Երաժշտություն և հասարակական գործունեությունՍերժ Թանկյան և Շավո Օդաջյան
System of a Down, կազմավորվել է 1994 թ.Երգիչ Սերժ Թանկյանն ու բաս-կիթառահար Շավո Օդաջյանը Դարոն Մալաքյանի հետ միասին Գլենդելում համահիմնադրում են System of a Down խումբը, որին ավելի ուշ որպես հարվածահար միանում է Ջոն Դոլմայանը։ Ամբողջովին ամերիկահայերից բաղկացած այս խումբը դառնում է իր ժամանակի ամենահաջողակ մետալ խմբերից մեկը և Հայոց ցեղասպանության ճանաչման պայքարի առաջատար ձայներից։[17,16]
ԳրականությունՓիթեր Բալաքյան
b. 1951Բանաստեղծ, հուշագիր և Քոլգեյթի համալսարանի պրոֆեսոր, որը 2016 թ. Պուլիցերյան պոեզիայի մրցանակին է արժանացել Օզոնային մատյան-ի համար. գրքի վերնագրային շարքում նա խորհրդածում է ցեղասպանության զոհերի աճյունների պեղումների շուրջ։[18]
ԿենսագրություններԳիտություն և գյուտարարություն
ԲժշկությունՌեյմոնդ Դամադյան
1936 – 2022Նյու Յորքում ծնված բժիշկ, որը 1977 թ. հուլիսի 3-ին իր «Indomitable» սարքով իրականացրեց մարդու մարմնի առաջին MRI հետազոտությունը։ Նա հիմնադրել է Fonar-ը և 1988 թ. արժանացել Տեխնոլոգիայի ազգային մեդալի։[19]
Նոբելյան դափնեկիրԱրդեմ Պատապուտյան
b. 1967Բեյրութում ծնված ամերիկահայ նյարդագետ, որը 2021 թ. մեկ այլ գիտնականի հետ միասին արժանացավ ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության Նոբելյան մրցանակին՝ հպման և ջերմաստիճանի ընկալիչների բացահայտման համար։[16]
ԿենսատեխնոլոգիաՆուբար Աֆեյան
ծն. 1962 թ. · Քեմբրիջ–ԲոստոնՄասաչուսեթս նահանգի Քեմբրիջում գործող Flagship Pioneering կենսագիտական ընկերության հիմնադիրն ու գլխավոր գործադիր տնօրենը, ինչպես նաև Moderna-ի համահիմնադիրն ու նախագահը, որը ստեղծեց COVID-19-ի դեմ առաջին թույլատրված պատվաստանյութերից մեկը։[20,21]
ԳյուտարարությունԼյութեր Սիմջյան
1905 – 1997Բեղմնավոր գյուտարար, որին վերագրվում է բանկոմատի վաղ տարբերակներից մեկի ստեղծումը։[22]
ԿենսագրություններԳործարարություն և բարեգործություն
Դետրոյթի գործարաններից ու Նյու Ջերսիի բնակելի թաղամասերից մինչև Քեյփ Քոդի խանութներ ու Լոս Անջելեսի ավտոկայանատեղիներ՝ հայ ներգաղթյալներն ու նրանց զավակները ստեղծեցին Ամերիկայի ամենահայտնի ընկերություններից մի քանիսը։ Նրանցից շատերն էլ իրենց կարողության զգալի մասը ծառայեցրին իրենց երկու հայրենիքներին։ Նրանցից երկուսի՝ Քըրք Քրքորյանի և Ալեք Մանուկյանի ամբողջական կենսագրականները ներկայացված են վերևում։
Խաղատներ, կինո և ավիացիաՔըրք Քրքորյան
1917 – 2015 · Ֆրեզնո & Լաս ՎեգասInternational Hotel-ի և երկու MGM Grand-երի կառուցողը, «մեգառեզորթների հայրը» և MGM կինոստուդիայի սեփականատերը։ Կարդալ ամբողջական կենսագրականը։[3,2]
ԱրտադրությունԱլեքս Մանուկյան
1901–1996 · ԴետրոյթՀայոց ցեղասպանությունը վերապրած գործարար, որը 1929 թ. Դետրոյթում հիմնեց Masco Screw Products Company-ն, իսկ 1954 թ. ներկայացրեց Delta միաբռնակ ծորակը։ Կարդալ ամբողջական կենսագրականը։[10,8]
Արտադրություն և արվեստՌիչարդ Մանուկյան
ծն. 1936 թ. · ԴետրոյթԱլեք Մանուկյանի որդին 1958 թ. միացավ Masco-ին, հետագայում դարձավ դրա գլխավոր գործադիր տնօրենն ու նախագահը և ընկերությունների ձեռքբերումների միջոցով այն վերածեց կենցաղային ապրանքների հսկայի։ Կնոջ՝ Ջեյնի հետ նա նաև հավաքեց երկրի՝ ամերիկյան գեղանկարչության առաջատար հավաքածուներից մեկը։[23]
ՏնաշինությունԳևորգ Հովնանյան
1923–2009 · Նյու Ջերսի1959 թ. եղբայրների հետ հիմնադրեց Hovnanian Enterprises-ը՝ սկսելով Նյու Ջերսիում փոքր տների շինարարությունից, և մինչև 1997 թ. ընկերությունը ղեկավարեց որպես նախագահ և գլխավոր գործադիր տնօրեն։ Այսօր K. Hovnanian Homes-ը Նյու Ջերսիի Մատավանում տեղակայված, բորսայում ցուցակված համազգային տնաշինական ընկերություն է։[24]
Անշարժ գույք և բարեգործությունՀիրայր Հովնանյան
1930 – 2021 · Նյու ՋերսիԾնվել է Իրաքի Քիրքուք քաղաքում։ Նախ համահիմնադրել է ընտանեկան տնաշինական բիզնեսը, ապա հիմնել իր սեփական՝ Hovsons, Inc. ընկերությունը։ Եղել է Ամերիկայի հայկական համագումարի հիմնադիր բարերարներից մեկը և ՀԲԸՄ-ի խոշոր հովանավորը։[24,25]
Մանրածախ առևտուրՍթիվեն Պ. Մուգար
1901 – 1982 · Ուոթերթաուն–ԲոստոնԾնվել է Խարբերդում (Հարփութ)։ Հոր՝ Սարգսի հետ Ուոթերթաունում հիմնադրել է Star Market սուպերմարկետների ցանցը և դարձել Մեծ Բոստոնի ամենանշանավոր բարերարներից մեկը։[26]
Երաժշտական գործիքներԱվետիս Զիլջյան III
Քուինսի, ՄասաչուսեթսԿոստանդնուպոլսում 1618 թվականից սերնդեսերունդ փոխանցվող ծնծղաների պատրաստման գաղտնիքի ժառանգորդն էր։ 1929 թ. Քուինսիում բացեց Zildjian-ի ձուլարանը՝ ընտանեկան ձեռնարկությունը վերածելով աշխարհում ծնծղաների խոշորագույն արտադրողի։[27,16]
ԷլեկտրոնիկաՍարգիս Ակոպյան
Իսթոն, Փենսիլվանիա1940-ական թթ. ներգաղթած և ԱՄՆ բանակի վետերան Սարգիս Ակոպյանն ավարտել է Lafayette College-ը և 1957 թ. հիմնել Acopian Technical Company-ն։ Ընկերությունը մինչ օրս էլեկտրասնուցման աղբյուրներ է արտադրում Իսթոնում և Ֆլորիդայի Մելբուռնում։[28]
Հրատարակչություն և բարեգործությունՋերարդ Կաֆեսճյան
1925 – 2013 · ՄինեսոտաWest Publishing-ի ղեկավար կազմից անցնելով բարեգործության՝ նա հիմնեց Կաֆեսճյան ընտանիքի հիմնադրամը և Երևանի Կասկադում՝ Կաֆեսճյան արվեստի կենտրոնը։[29]
Մանրածախ առևտուրՉարլզ Բիլեզիկյան
1937 – 2016 · Քեյփ ՔոդԿնոջ՝ Դորինի հետ, 1970 թ. Մասաչուսեթսի Յարմութ Փորթում բացեց Christmas Tree Shops ցանցի առաջին խանութը։ 2003 թ., երբ ընտանիքը վաճառեց բիզնեսը, ցանցն արդեն ուներ 23 խանութ։[30]
Ռեստորաններ«Dave's Hot Chicken»-ի հիմնադիրները
Հիմնադրվել է 2017 թ. · Լոս ԱնջելեսՄանկության ընկերներ Արման Օգանեսյանը, Դեյվ Կոպուշյանը, Թոմի Ռուբենյանը և Գարի Ռուբենյանը սկսել են Իսթ Հոլիվուդի մի ավտոկայանատեղիում տեղադրված 900 դոլարանոց փոքրիկ կրպակից։ 2025-ին ցանցը վաճառվել է Roark Capital-ին՝ գրեթե 1 մլրդ դոլար արժողությամբ գործարքով։[31,32]
ՏեխնոլոգիաներԱլեքսիս Օհանյան
b. 1983Աշխարհի ամենաշատ այցելվող կայքերից մեկի՝ Reddit-ի համահիմնադիրը։[16]
Բիզնես և մեդիաՔիմ Քարդաշյան
Ծնվ. 1980 թ. · Լոս ԱնջելեսՁեռնարկատեր և մեդիադեմք, ամերիկահայ փաստաբան Ռոբերտ Քարդաշյանի դուստրը։ Իր հանրային հարթակն օգտագործել է Հայոց ցեղասպանության ճանաչման կոչ անելու համար, այդ թվում՝ 2015 թ. Հայաստան կատարած այցի ընթացքում։[33,34]
Խոհարարություն և մարդասիրությունՋորջ Մարտիկյան
1903 – 19771922-ին ժամանել է Էլիս կղզի, իսկ 1928-ին ստացել քաղաքացիություն։ Սան Ֆրանցիսկոյում հիմնադրել է «Omar Khayyam's» ռեստորանը, ԱՄՆ բանակին խորհրդատվություն է տվել սննդի հարցերում, իսկ ANCHA-ի միջոցով օգնել է տեղահանված հայերին ներգաղթել ԱՄՆ։[35]
ԿենսագրություններԿառավարում և հանրային ծառայություն
ԿառավարումՋորջ Դուքմեջյան
1928 – 2018Ծնվել է Նյու Յորք նահանգի Մենանդսում։ Եղել է Կալիֆոռնիայի նահանգային սենատոր և գլխավոր դատախազ, ապա՝ Կալիֆոռնիայի 35-րդ նահանգապետը՝ 1983–1991 թթ.։[36]
Ազգային անվտանգությունՓոլ Իգնատիուս
1920–2025 · ԳլենդելԾնվել է Գլենդելում՝ հայ ներգաղթյալ ծնողների ընտանիքում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ծառայել է ռազմածովային ուժերում, իսկ նախագահ Ջոնսոնի օրոք դարձել ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի 59-րդ քարտուղարը՝ ԱՄՆ կառավարության պատմության մեջ ամենաբարձր պաշտոն զբաղեցրած ամերիկահայը։ Մահացել է 2025 թ.՝ 104 տարեկանում։[37]
Նախագահի ճառագիրՔեն Խաչիկյան
b. 1944 · ՎայսելիաՄեծացել է Կալիֆոռնիայի Վայսելիա քաղաքում՝ ընտանիքի ագարակում։ Հայրը Կեսարիայի մոտակա Չոմաքլու գյուղից ցեղասպանությունը վերապրած հայ էր։ Նիքսոնի Սպիտակ տանը ճառագիր աշխատելուց և նախկին նախագահին հուշագրությունների վրա օգնելուց հետո դարձավ Ռոնալդ Ռեյգանի գլխավոր ճառագիրը։[64,65] Նա է գրել Ռեյգանի 1981 թ. առաջին երդմնակալության ճառը և 1985 թ. Բերգեն-Բելզենի նախկին համակենտրոնացման ճամբարում արտասանված ելույթը։ 2024 թ. լույս է տեսել նրա հուշագրությունը՝ «Behind Closed Doors: In the Room with Reagan & Nixon»։[66,65]
ԿոնգրեսԱննա Էշու
ծն. 1942 · Սիլիկոնյան հովիտԱսորական և հայկական ծագում ունեցող՝ 1993–2025 թթ. ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատում ներկայացրել է Սիլիկոնյան հովիտը։[38]
ԿենսագրություններՏեղական ինքնակառավարում և հանրային անվտանգություն
Այսօր ամերիկահայերը բազմաթիվ տեղական պաշտոններ են զբաղեցնում Սան Ֆերնանդոյի հովտում և Գլենդել–Բըրբենք տարածաշրջանում, որտեղ համայնքն ամենամեծն է։
Լոս Անջելեսի քաղաքային խորհուրդԱդրին Նազարյան
ծն. 1973 թ. · Թեհրան → Սան Ֆերնանդոյի հովիտԾնվել է Թեհրանում, մանուկ հասակում ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Սան Ֆերնանդոյի հովիտ։ 2012–2022 թթ. Կալիֆոռնիայի նահանգային ժողովում ներկայացրել է 46-րդ ընտրատարածքը, իսկ 2024 թ. դեկտեմբերից ներկայացնում է Լոս Անջելեսի քաղաքային խորհրդի 2-րդ շրջանը, որն ընդգրկում է Նորթ Հոլիվուդը, Սթուդիո Սիթին, Սան Վելին, Տոլուկա Լեյքը, Վելի Գլենն ու Վելի Վիլիջը։[39,40]
Գլենդելի քաղաքապետԱրդի Քասախյան
1986 թվականից բնակվում է ԳլենդելումԱրտաշես «Արդի» Քասախյանը ծնվել է Բոստոնում և սովորել Գլենդելի հանրակրթական դպրոցներում։ Մինչև քաղաքային խորհրդի անդամ դառնալը՝ 15 տարի եղել է Գլենդելի ընտրովի քաղաքային քարտուղարը։ 2022–2023 թթ. զբաղեցրել է քաղաքապետի պաշտոնը, իսկ 2026 թ. ապրիլին կրկին ընտրվել է քաղաքապետ։[41,42]
Հանրային անվտանգությունՌոբերտ Ուիլյամ
Գլենդելի ոստիկանապետ, 2026 թ.Ողջ կյանքում ապրել է Գլենդելում և տանը մեծացել՝ հայերեն խոսելով։ Գլենդելի ոստիկանության վարչություն է մտել որպես կուրսանտ, 2003 թ. երդմնակալվել է որպես ոստիկան, իսկ 2025 թ. դեկտեմբերին նշանակվել է ժամանակավոր ոստիկանապետ։ 2026 թ. հունիսի 23-ին քաղաքային խորհուրդը միաձայն նրան նշանակել է վարչության 21-րդ ոստիկանապետ՝ նրան դարձնելով այդ կառույցը գլխավորած առաջին ամերիկահայը։[43,44,45]
Գլենդելի քաղաքային խորհուրդԷլեն Ասատրյան
ԳլենդելԾնվել է Հայաստանում։ 2022 թ. դարձել է Գլենդելի քաղաքային խորհրդում ընտրված առաջին հայ կինը, իսկ 2024 թ.՝ քաղաքի առաջին հայ կին քաղաքապետը։[46]
Գլենդելի քաղաքային խորհուրդԱրա Նաջարյան
Գլենդել, 2005 — 2026 թթ.1960 թ. Քլիվլենդում ծնված իրավաբանը 2005 թ. միացել է Գլենդելի քաղաքային խորհրդին և դարձել դրա ամենաերկար պաշտոնավարած անդամը։ Հինգ անգամ ընտրվել է քաղաքապետ, վերջին անգամ՝ 2025 թ., ինչպես նաև անդամակցել է Metro-ի ու Metrolink-ի վարչական խորհուրդներին։ 2026 թ. հունիսին թողել է քաղաքային խորհրդում պաշտոնավարումը։[47,48,49]
Գլենդելի քաղաքային խորհուրդՎարդան Ղարպետյան
Գլենդել, 2015 թվականիցԱնշարժ գույքի բրոքեր և գործարար, առաջին անգամ քաղաքային խորհուրդ է ընտրվել 2015 թ., իսկ 2016–2017 թթ. եղել է քաղաքապետ։ Դրանից առաջ անդամակցել է քաղաքի Դիզայնի վերանայման խորհրդին, ինչպես նաև պատմական ժառանգության պահպանության և զբոսայգիների հանձնաժողովներին։ Նրա ընթացիկ պաշտոնավարման ժամկետն ավարտվում է 2028 թ.։[50]
Գլենդելի քաղաքային խորհուրդՎրեժ Աղաջանյան
ԳլենդելՀեռուստատեսային ոլորտի ղեկավար և AABC TV-ի սեփականատեր, 2017 թ. ընտրվել է քաղաքային խորհրդի անդամ։ 2020 թ. ապրիլին գործընկերները նրան ընտրել են քաղաքապետ՝ Արա Նաջարյանին փոխարինելու համար։[51,52]
Գլենդելի քաղաքային խորհուրդԱլեք Բարտրոսուֆ
Գլենդել, 2026 թվականիցՆերգաղթյալների զավակ, ով դեռ նորածին տարիքում ընտանիքի հետ Իրանից տեղափոխվել է ԱՄՆ, մեծացել Գլենդելում և դարձել Լոս Անջելեսի տրանսպորտի վարչության քաղաքային պլանավորող։ 2026 թ. հունիսին ընտրվելով քաղաքային խորհրդի անդամ՝ զբաղեցրել է պաշտոնաթող Արա Նաջարյանի տեղը։[53,54,49]
ԿենսագրություններՍպորտ և շախմատ
Ամերիկահայերը նվաճել են ազգային առաջնությունների տիտղոսներ, «Գրանդ սլեմի» և «Սուպեր բոուլի» գավաթներ, իսկ այսօր աշխարհի լավագույն շախմատիստներից մեկը հանդես է գալիս Միացյալ Նահանգների անունից։
ՇախմատԼևոն Արոնյան
ծնվ. 1982 թ. · Սենթ ԼուիսԻր սերնդի ամենաուժեղ գրոսմայստերներից մեկը՝ Հայաստանի հավաքականին բերել է Շախմատի օլիմպիադաների ոսկե մեդալներ։ 2021 թ. տեղափոխվել է Սենթ Լուիս, անցել ԱՄՆ-ի շախմատի ֆեդերացիա և այդ ժամանակվանից ներկայացնում է Միացյալ Նահանգները։[55,56]
ԹենիսԱնդրե Աղասի
ծնվ. 1970 թ. · Լաս ՎեգասՀայկական և ասորական ծագումով՝ աշխարհի նախկին թիվ 1 ռակետակիրը և «Գրանդ սլեմի» մրցաշարերի ութակի հաղթող։[16]
Համալսարանական ամերիկյան ֆուտբոլԱրա Փարսեղյան
1923 – 2017 · Աքրոն և Նոտր ԴամՑեղասպանությունից 1915 թ. փրկված հայ հոր որդին Նոտր Դամի թիմը հասցրեց ազգային չեմպիոնության 1966 և 1973 թվականներին՝ դառնալով այս մարզաձևի ամենահարգված մարզիչներից մեկը։[57,58]
Համալսարանական բասկետբոլՋերի Թարքանյան
1930 – 2015 · Լաս ՎեգասԱմերիկահայ մարզիչը UNLV-ի Runnin' Rebels թիմը վերածեց հզոր ուժի՝ չորս անգամ հասնելով Final Four-ի և 1990 թ. նվաճելով NCAA-ի ազգային առաջնությունը։[59]
Պրոֆեսիոնալ ամերիկյան ֆուտբոլԳարո Եփրեմյան
1944 – 2015 · ՄայամիԿիպրոսում հայ ընտանիքում ծնված՝ NFL-ում որպես հարվածող անցկացրել է 15 մրցաշրջան՝ հիմնականում Miami Dolphins-ի կազմում։ Նա եղել է լիգայի լավագույն միավորահավաքը և նպաստել Մայամիի անընդմեջ երկու չեմպիոնությանը։[60]
ԲեյսբոլՍթիվ Բեդրոսյան
ծնվ. 1957 թ. · Մեթյուեն, ՄասաչուսեթսՀայկական ծագմամբ բարձրագույն լիգայի սակավաթիվ բեյսբոլիստներից մեկը՝ «Bedrock» մականունով փոխարինող նետողը, 1987 թ. «Ֆիլադելֆիա Ֆիլիզ» ակումբի կազմում արժանացել է Ազգային լիգայի «Սայ Յանգ» մրցանակին։[61]
ՇախմատՎարուժան Հակոբյան
ծնվ. 1983 թ. · Երևան → ԱՄՆՊատանեկան տարիքում տեղափոխվելով ԱՄՆ՝ 20 տարեկանում արժանացել է գրոսմայստերի կոչման։ Հաղթել է ԱՄՆ-ի պատանեկան առաջնությունում և «World Open» մրցաշարում, ինչպես նաև նպաստել, որ ԱՄՆ-ի հավաքականը 2009 թ. աշխարհի թիմային առաջնությունում նվաճի արծաթե մեդալ։[62]
Խառը մենամարտերԿարո Փարիսյան
ծնվ. 1982 թ. · Նորթ ՀոլիվուդԵրևանում ծնված և Նորթ Հոլիվուդից հանդես եկող՝ ձյուդոյի հենքով մարտիկը դարձել է WEC-ի կիսամիջին քաշային կարգի չեմպիոն ու մրցել է UFC-ում և Bellator-ում։[63]
Լուսանկարների աղբյուրներ
Portraits via Wikimedia Commons and official sources. Arshile Gorky: Von Urban, Public domain; Rouben Mamoulian: Unknown author, Public domain; Alan Hovhaness: Bariolage, CC BY-SA 4.0; Cher: Raph_PH, CC BY-SA 4.0; Serj Tankian: Californipedia, CC0; Peter Balakian: kellywritershouse, CC BY 2.0; Raymond Damadian: Madkennyboy, CC BY-SA 3.0; Ardem Patapoutian: Christopher Michel, CC BY-SA 4.0; Noubar Afeyan: Voice of America / Armenian Service, Public domain; Luther Simjian: Unknown author, Public domain; Kirk Kerkorian: Armenia Post (2017 stamp), Public domain; Alex Manoogian: Vahagn Mkrtychan (HayPost), Public domain; Richard Manoogian: Detroit Regional Chamber, courtesy; Kevork Hovnanian: NJ.com / The Star-Ledger, courtesy; Hirair Hovnanian: The Armenian Weekly, courtesy; Stephen P. Mugar: Boston Public Library, Digital Commonwealth, courtesy; Avedis Zildjian III: via Wikipedia, historical photo; Sarkis Acopian: Acopian Technical Company, courtesy; Gerard Cafesjian: Cafesjian Museum Foundation, CC BY-SA 3.0; Charles Bilezikian: The Armenian Mirror-Spectator, courtesy; Dave's Hot Chicken Founders: Dave's Hot Chicken via CNBC, courtesy; Alexis Ohanian: Xuthoria, CC BY-SA 4.0; Kim Kardashian: Eva Rinaldi, CC BY-SA 2.0; George Mardikian: Eryia Amirian, CC BY 3.0; George Deukmejian: State of California, Office of the Governor, Public domain; Paul Ignatius: United States Government, Public domain; Ken Khachigian: White House Photographic Office (Reagan Library), Public domain; Anna Eshoo: United States Congress, Public domain; Adrin Nazarian: Los Angeles City Council, Public domain; Ardy Kassakhian: City of Glendale, California, Public domain; Robert William: City of Glendale, official portrait; Elen Asatryan: Unknown author, Public domain; Ara Najarian: City of Glendale, Public domain; Vartan Gharpetian: City of Glendale, official portrait; Vrej Agajanian: City of Glendale, official portrait; Alek Bartrosouf: City of Glendale, Public domain; Paul Krekorian: Los Angeles City Council, Public domain; Levon Aronian: Stefan64, CC BY-SA 3.0; Andre Agassi: Shinya Suzuki from New York, U.S.A., CC BY 2.0; Ara Parseghian: Unknown photographer, Public domain; Jerry Tarkanian: Long Beach State Athletics, Public domain; Garo Yepremian: Whitehouse.gov, Public domain; Steve Bedrosian: Action Superstars, Public domain; Varuzhan Akobian: Stefan64, CC BY-SA 3.0; Karo Parisyan: UFC, courtesy; William Saroyan: Library of Congress, Public domain.
Աղբյուրներ
- Wikipedia — “William Saroyan.” https://en.wikipedia.org/wiki/William_Saroyan
- Wikipedia — “Kirk Kerkorian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Kirk_Kerkorian
- PBS American Experience — “Las Vegas: The Corporate Era — Father of the Megaresort.” https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/lasvegas-corporate/
- Wikipedia — “MGM Grand Las Vegas.” https://en.wikipedia.org/wiki/MGM_Grand_Las_Vegas
- Los Angeles Times (1993) — “Kerkorian Unveils the MGM Grand.” https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-12-12-fi-1266-story.html
- Massis Post — “Lincy Foundation Closure.” https://massispost.com/2011/02/lost-opportunity-lincy-closure-seen-by-some-as-indictment/
- The Armenian Weekly — “Sassounian: A Personal Tribute on the Passing of Kirk Kerkorian.” https://armenianweekly.com/2015/06/23/personal-tribute-to-kerkorian/
- Wikipedia — “Alex Manoogian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Alex_Manoogian
- Masco Corporation — “Historical Timeline.” https://masco.com/about-us/historical-timeline/
- Detroit Historical Society, Encyclopedia of Detroit — “Manoogian, Alexander.” https://www.detroithistorical.org/learn/online-research/encyclopedia-of-detroit/manoogian-alexander
- Town of Watertown, Massachusetts — “100 Years of Arshile Gorky.” https://www.watertown-ma.gov/1318/100-Years-of-Arshile-Gorky/
- Armenian Museum of America — “Arshile Gorky.” https://www.armenianmuseum.org/arshile-gorky
- Wikipedia — “Arshile Gorky.” https://en.wikipedia.org/wiki/Arshile_Gorky
- Wikipedia — “Rouben Mamoulian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Rouben_Mamoulian
- Wikipedia — “Alan Hovhaness.” https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_Hovhaness
- Wikipedia — “Armenian Americans.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Americans
- Wikipedia — “System of a Down.” https://en.wikipedia.org/wiki/System_of_a_Down
- Colgate University — “Balakian Wins Pulitzer Prize.” https://www.colgate.edu/news/stories/balakian-wins-pulitzer-prize
- Wikipedia — “Raymond Damadian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Raymond_Damadian
- Forbes — “Noubar Afeyan Profile.” https://www.forbes.com/profile/noubar-afeyan/
- Wikipedia — “Noubar Afeyan.” https://en.wikipedia.org/wiki/Noubar_Afeyan
- GreatArmenia.org — “100 Armenians Who Changed the World.” https://100.greatarmenia.org/
- Encyclopedia.com — “Manoogian, Richard 1936–.” https://www.encyclopedia.com/economics/news-wires-white-papers-and-books/manoogian-richard-1936
- Wikipedia — “Kevork Hovnanian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Kevork_Hovnanian
- AGBU — “AGBU Remembers Master Builder and Towering Philanthropist Hirair Hovnanian.” https://agbu.org/statement/agbu-remembers-master-builder-towering-philanthropist-hirair-hovnanian
- Wikipedia — “Stephen P. Mugar.” https://en.wikipedia.org/wiki/Stephen_P._Mugar
- Armenian Museum of America — “Zildjian Cymbal.” https://www.armenianmuseum.org/treasures-collection/zildjian-cymbal
- Acopian Technical Company — “Sarkis Acopian.” https://www.acopian.com/SA.html
- Wikipedia — “Gerard Cafesjian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Gerard_Cafesjian
- Wikipedia — “Charles Bilezikian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Charles_Bilezikian
- Wikipedia — “Dave's Hot Chicken.” https://en.wikipedia.org/wiki/Dave%27s_Hot_Chicken
- CNBC — “3 friends launched chicken finger stand in LA parking lot with $900—it just sold in deal worth 'close' to $1 billion.” https://www.cnbc.com/2025/06/04/daves-hot-chicken-started-with-just-900its-now-worth-around-1b.html
- Wikipedia — “Kim Kardashian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Kim_Kardashian
- ABC News — “Kardashians Visit Armenia, Call for Genocide Recognition.” https://abcnews.com/International/kardashians-visit-armenia-call-genocide-recognition/story?id=30288521
- Wikipedia — “George Mardikian.” https://en.wikipedia.org/wiki/George_Mardikian
- Wikipedia — “George Deukmejian.” https://en.wikipedia.org/wiki/George_Deukmejian
- City of Glendale, California — “City of Glendale Mourns the Passing of Paul R. Ignatius.” https://www.glendaleca.gov/Home/Components/News/News/9428/16
- Wikipedia — “Anna Eshoo.” https://en.wikipedia.org/wiki/Anna_Eshoo
- Wikipedia — “Adrin Nazarian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Adrin_Nazarian
- City of Los Angeles — “Councilmember Adrin Nazarian, Council District 2.” https://cd2.lacity.gov/
- City of Glendale — “Ardashes “Ardy” Kassakhian Selected as Mayor of Glendale.” https://www.glendaleca.gov/Home/Components/News/News/9561/16
- Wikipedia — “Ardy Kassakhian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Ardy_Kassakhian
- City of Glendale — “City of Glendale Announces Appointment of Robert William as Chief of Police (June 23, 2026).” https://www.glendaleca.gov/Home/Components/News/News/9613/16
- Armenpress — “Robert William makes history as first Armenian-American to lead Glendale Police Department.” https://armenpress.am/en/article/1253982
- Crescenta Valley Weekly — “Meet a Familiar Face: Interim GPD Chief Robert William.” https://www.crescentavalleyweekly.com/news/03/26/2026/meet-a-familiar-face-interim-gpd-chief-robert-william/
- Wikipedia — “History of Armenian Americans in Los Angeles.” https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Armenian_Americans_in_Los_Angeles
- Wikipedia — “Ara Najarian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Ara_Najarian
- City of Glendale — “Ara Najarian Selected as Mayor of Glendale (April 16, 2025).” https://www.glendaleca.gov/Home/Components/News/News/9251/2129
- Crescenta Valley Weekly — “New Council Sworn In.” https://www.crescentavalleyweekly.com/news/07/02/2026/new-council-sworn-in/
- City of Glendale — “Councilmember Vartan Gharpetian.” https://www.glendaleca.gov/government/city-council/councilmember-vartan-gharpetian
- ANCA — “Landslide Victory for ANCA-Endorsed Candidates in California.” https://anca.org/landslide-victory-for-anca-endorsed-candidates-in-california/
- City of Glendale — “Vrej Agajanian Selected as Glendale Mayor (April 2020).” https://www.glendaleca.gov/Home/Components/News/News/7305/
- LADOT — “Weekly Update: April 3, 2025 (staff profile of Alek Bartrosouf).” https://ladot.lacity.gov/dotnews/weekly-update-april-03-2025
- City of Glendale — “City of Glendale to Swear In City Officials Following June 2026 Election.” https://www.glendaleca.gov/Home/Components/News/News/9623/16
- Wikipedia — “Levon Aronian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Levon_Aronian
- US Chess Federation — “GM Levon Aronian Now Represents United States.” https://new.uschess.org/news/gm-levon-aronian-now-represents-united-states
- Ara Parseghian Medical Research Fund, University of Notre Dame — “Ara's Legacy.” https://parseghianfund.nd.edu/aras-legacy/
- Wikipedia — “Ara Parseghian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Ara_Parseghian
- Wikipedia — “Jerry Tarkanian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Jerry_Tarkanian
- Wikipedia — “Garo Yepremian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Garo_Yepremian
- Society for American Baseball Research — “Steve Bedrosian.” https://sabr.org/bioproj/person/steve-bedrosian/
- Saint Louis Chess Club — “Var Akobian.” https://saintlouischessclub.org/us-chess-champs/var-akobian/
- Wikipedia — “Karo Parisyan.” https://en.wikipedia.org/wiki/Karo_Parisyan
- Ronald Reagan Presidential Library — “Khachigian, Kenneth L.: Files, 1981.” https://www.reaganlibrary.gov/research/finding-aids/khachigian-kenneth-l-files-1981
- Armenian Mirror-Spectator — “Presidential Speechwriter Ken Khachigian Reflects on a Storied Career in Memoirs.” https://mirrorspectator.com/2024/07/23/presidential-speechwriter-ken-khachigian-reflects-on-a-storied-career-in-memoirs/
- Wikipedia — “Ken Khachigian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Ken_Khachigian