Ավելի քան մեկ դար ամերիկահայերը կազմակերպված պայքար են մղում՝ հասնելու Հայոց ցեղասպանության ճանաչմանը, աջակցելու ազատ ու անվտանգ Հայաստանին և պաշտպանելու Արցախի հայերի իրավունքները։ Հայերն այս պայքարն անվանում են Hay Dat՝ Հայ դատ։ Այս գլխում ներկայացվում են այն լրագրողները, կազմակերպիչները, գիտնականներն ու հանրային ծառայողները, ովքեր ԱՄՆ-ում առաջ են տարել այդ գործը՝ 1918 թ. Վահան Քարտաշյանից մինչև Հարութ Սասունյանն ու Կապիտոլիումի բլրի այսօրվա ջատագովները։
VIII.1Հայ դատը Ամերիկայում
Ամերիկայում Հայ դատն ունի երեք տևական նպատակ՝ 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության ճանաչումն ու դրա համար արդարության հաստատումը, Միացյալ Նահանգների հետ ամուր կապեր ունեցող անվտանգ ու բարգավաճ Հայաստանի Հանրապետությունը և Արցախի հայերի իրավունքների պաշտպանությունը՝ ներառյալ փախստականների վերադարձն ու հայ գերիների ազատ արձակումը։[1]
Այս աշխատանքը տասնամյակներ շարունակ գլխավորել են երկու համազգային կազմակերպություններ։ Ամերիկայի հայ դատի հանձնախումբը (ANCA) 1918 թ. ստեղծվել է որպես Հայաստանի անկախության ամերիկյան կոմիտե, իսկ 1941 թ. ստացել է իր ներկայիս անվանումը։ Նրա կենտրոնակայանը Վաշինգտոնում է, տարածաշրջանային գրասենյակները՝ Գլենդելում և Ուոթերթաունում։[2] Ամերիկայի հայկական համագումարը՝ 1972 թ. Վաշինգտոնում հիմնադրված անկուսակցական կազմակերպությունը, նպաստեց, որ 1988 թ. երկրաշարժից հետո Կոնգրեսը Հայաստանին առաջին անգամ օգնություն հատկացնի, մեկնարկեց Armenia Tree Project-ը և 1997 թ. Հայոց ցեղասպանությունը փաստագրելու նպատակով ստեղծեց Հայկական ազգային ինստիտուտը։[3]
Երկու կազմակերպություններն էլ գործում են Կոնգրեսի, լրատվամիջոցների և տեղական համայնքների միջոցով։ 1995 թ. նրանց ջանքերով ձևավորվեց երկկուսակցական Կոնգրեսի հայկական հարցերով հանձնախումբը, որի անդամների թիվը 117-րդ գումարման Կոնգրեսի ընթացքում հասավ 127-ի։[4]
Հարութ Սասունյան
The California Courier-ի հրատարակիչ, սյունակագիր և մարդասիրական գործիչՀարութ Սասունյանը ծնվել է 1950 թ. Սիրիայի Հալեպ քաղաքում։ Նա հետբուհական աստիճաններ է ստացել Կոլումբիայի և Փեփերդայն համալսարաններից և տիրապետում է անգլերենին, հայերենին, արաբերենին, թուրքերենին ու ֆրանսերենին։[5] 1978–1982 թթ. նա Ժնևում աշխատել է Procter & Gamble ընկերությունում՝ միջազգային մարքեթինգի ոլորտում, իսկ տասը տարի Ժնևում՝ ՄԱԿ-ում, հանդես է եկել որպես ոչ կառավարական պատվիրակ մարդու իրավունքների հարցերով։[6]
1983 թ. նա դարձավ The California Courier-ի հրատարակիչը։ Այդ անգլալեզու հայկական շաբաթաթերթը հիմնվել էր 1958 թ. Ֆրեզնոյում և 1988 թ. տեղափոխվել Լոս Անջելես։ Նրա շաբաթական սյունակը, որը նա գրում է ի վեր, վերահրատարակվում է աշխարհի հայկական ու միջազգային բազմաթիվ պարբերականներում և նրան դարձրել է Հայոց ցեղասպանության, թուրքական ժխտողականության, ինչպես նաև Հայաստանի ու Արցախի նկատմամբ ԱՄՆ-ի քաղաքականության թեմաներով ամենաշատ ընթերցվող հեղինակավոր ձայներից մեկը։[5]
Սասունյանը նաև մարդասիրական օգնության ոլորտի առաջատարներից է։ Որպես Միացյալ հայկական հիմնադրամի նախագահ՝ նա գլխավորել է Հայաստանին ուղարկված բժշկական պարագաների և այլ օգնության առաքումները, որոնց ընդհանուր արժեքը գերազանցել է 650 միլիոն դոլարը, իսկ որպես Քըրք Քրքորյանի «Լինսի» հիմնադրամի փոխնախագահ՝ ներգրավված է եղել Հայաստանում 242 միլիոն դոլարի ենթակառուցվածքային ծրագրերի ֆինանսավորման գործում։[5,6,7] 2015 թ., Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակի առթիվ, նա հրատարակեց «Հայոց ցեղասպանությունը. աշխարհն իր խոսքն է ասում, 1915–2015» փաստաթղթերի և հայտարարությունների ժողովածուն։[6]
Հիմնական հանգրվաններ
- 1983Դառնում է The California Courier-ի հրատարակիչը և սկսում իր շաբաթական սյունակը
- 2009Արժանանում է Ամերիկայի հայ դատի հանձնախմբի (ANCA) Արևմտյան շրջանի «Ժառանգություն» մրցանակին
- 2015Հրատարակում է «Հայոց ցեղասպանությունը. աշխարհն իր խոսքն է ասում, 1915–2015» գիրքը
- 2016Արժանանում է «Ոսկե գրիչ» մրցանակին՝ Հայաստանի ժուռնալիստների միության բարձրագույն պարգևին[6]
Վահան Քարտաշյան
Իրավաբան և Հայաստանի անկախության ամերիկյան կոմիտեի հիմնադիրՕսմանյան կայսրության Կեսարիա (Կայսերի) քաղաքում ծնված Վահան Քարտաշյանը 1902 թ. եկել է Միացյալ Նահանգներ, սովորել է Յեյլում և 1908 թ. ստացել իրավաբանի աստիճան։ Մինչև 1915 թ. նա աշխատել է որպես Վաշինգտոնում Օսմանյան դեսպանատան և Նյու Յորքում Օսմանյան գլխավոր հյուպատոսարանի խորհրդական։[8]
Ցեղասպանությունից հետո նա իր կարողություններն ուղղեց Հայ դատին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին նա հիմնեց Հայաստանի անկախության ամերիկյան կոմիտեն, որը պայքարում էր անկախ Հայաստանի համար և իր շուրջն էր համախմբել նշանավոր ամերիկացիների, այդ թվում՝ դեսպան Ջեյմս Վ. Ջերարդին, սենատոր Հենրի Քաբոթ Լոջին, Չարլզ Էվանս Հյուզին և Էլիհու Ռութին։ Այն ուներ կենտրոնական գրասենյակ Նյու Յորքում և 23 շրջանային գրասենյակ՝ 13 նահանգներում։[2] Քարտաշյանը ղեկավարեց այս գործունեությունը մինչև իր մահը՝ 1934 թ. հունիսի 11-ը, իսկ նրա հիմնած կոմիտեն հետագայում վերաճեց այսօրվա Ամերիկայի հայ դատի հանձնախմբի (ANCA)։[8,2]
Ռիչարդ Գ. Հովհաննիսյան
Նորագույն Հայաստանի պատմաբան, Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ջատագով1932 թ. նոյեմբերի 9-ին Կալիֆոռնիայի Թուլեր քաղաքում ծնված Ռիչարդ Հովհաննիսյանը սովորել է UC Berkeley-ում և UCLA-ում, իսկ 1962 թ. աշխատանքի է անցել UCLA-ում։ 1986 թ. նա այնտեղ դարձել է Հայկական կրթական հիմնադրամի նորագույն հայկական պատմության անվանական ամբիոնի առաջին վարիչը։ Նրա «Հայաստանը՝ անկախության ճանապարհին» (1967) և քառահատոր «Հայաստանի Հանրապետություն» (1971–1996) աշխատությունները շարունակում են մնալ Առաջին Հանրապետության պատմության հիմնարար ուսումնասիրություններ։[9]
1972 թվականից սկսած՝ նա և իր ուսանողները Հարավային Կալիֆոռնիայում և նրա սահմաններից դուրս հարցազրույցներ էին ձայնագրում Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների հետ։ Արդյունքում ձևավորված՝ մոտ 1000 հարցազրույցից բաղկացած հավաքածուն, որը նա 2018 թ. նվիրաբերել է USC Shoah Foundation-ին, հիմնադրամի բնորոշմամբ Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված ամենամեծ հավաքածուն է։ Նա մահացել է Լոս Անջելեսում՝ 2023 թ. հուլիսի 10-ին։[9]
VIII.2Շահապաշտպան կազմակերպությունների ղեկավարները
Յուրաքանչյուր բանաձևի և օգնության մասին օրինագծի հետևում կանգնած են ամերիկահայ շահապաշտպան կազմակերպությունները ղեկավարող մարդիկ։
Ամերիկայի հայ դատի հանձնախումբ (ANCA)Արամ Համբարյան
ծնվ. 1966 թ. · ՎաշինգտոնANCA-ի գործադիր տնօրենն է և կազմակերպության գլխավոր կապողը վարչակազմի, Կոնգրեսի ու լրատվամիջոցների հետ։ Նա աշխատում է ավելի քան 60 տեղական մասնաճյուղերի և հազարավոր համայնքային ակտիվիստների հետ, ինչպես նաև վկայություն է տվել Կոնգրեսի լսումներում։[10]
Ամերիկայի հայ դատի հանձնախումբ (ANCA)Ռաֆֆի Համբարյան
Փասադենա, ԿալիֆոռնիաANCA-ի ազգային նախագահն է՝ Քեն Հաչիկյանի հաջորդը։ Ծնվել է Նյու Յորքում, մեծացել՝ Նյու Ջերսիում, գործունեությունը սկսել է որպես Հայ երիտասարդական դաշնակցության անդամ, եղել է Ներկայացուցիչների պալատի անդամ Սթիվեն Ռոթմանի արտաքին քաղաքականության հարցերով գլխավոր օգնականը, իսկ LA Metro-ում ղեկավարում է դաշնային հարցերով ուղղությունը։[11]
Ամերիկայի հայ դատի հանձնախումբ (ANCA)Քեն Հաչիկյան
b. 1949Հարվարդում կրթություն ստացած գործարար ղեկավար, որը 2001–2016 թթ. գլխավորել է ANCA-ն։ Ներկայումս ղեկավարում է Արդարադատության և մարդու իրավունքների հայկական իրավական կենտրոնը։[12]
Ամերիկայի հայկական համագումարԲրայան Արդունի
Վաշինգտոն1998 թ. միացել է Ամերիկայի հայկական համագումարին, իսկ 2005 թվականից նրա գործադիր տնօրենն է՝ վճռորոշ մասնակցություն ունենալով կազմակերպության օրենսդրական գործունեությանը։ 2026 թ. հունիսին նա պարգևատրվել է ավելի քան 25 տարվա ծառայության համար։[13,14]
Ամերիկայի հայկական համագումարՎան Գրիգորյան & Էնթոնի Բարսամյան
Հոգաբարձուների խորհրդի ղեկավարներՀամագումարի հոգաբարձուների խորհրդի երկարամյա համանախագահներ։ 2026 թ. երկուսն էլ արժանացել են կազմակերպության «Արժանավոր ծառայության» մրցանակին՝ Գրիգորյանը՝ որպես պատվավոր նախագահ, իսկ Բարսամյանը՝ որպես անմիջապես նախորդ համանախագահ։[14]
VIII.3Գիտնականներ և գրողներ
Գիտնականներն ու գրողները Հայ դատին տվեցին նրա փաստական հիմքն ու ձայնը։
ՑեղասպանագիտությունՎահագն Տատրյան
1926 – 2019Չիկագոյի համալսարանում կրթված սոցիոլոգ. 1970-1991 թթ. դասավանդել է SUNY Geneseo-ում և ղեկավարել Զորյան ինստիտուտի ցեղասպանագիտական հետազոտությունները։ Մի քանի լեզուներով կատարած նրա արխիվային աշխատանքը փաստագրել է Հայոց ցեղասպանությունն ու Օսմանյան կայսրության պատասխանատվությունը։ Պետական արարողությունից հետո հուղարկավորվել է Երևանում։[17]
ԳրականությունՓիթեր Բալաքյան
b. 1951Նրա հուշագրությունը՝ «Ճակատագրի սև շունը» (Black Dog of Fate) (1997), արժանացել է PEN/Albrand մրցանակին, իսկ Հայոց ցեղասպանությանն ու Ամերիկայի արձագանքին նվիրված «Այրվող Տիգրիսը» (The Burning Tigris) (2003) դարձել է The New York Times-ի բեսթսելեր և 2005 թ. արժանացել Ռաֆայել Լեմկինի մրցանակին։[18] Տե՛ս նաև Հայտնի ամերիկահայեր։
ՓաստագրումՌուբեն Ադալյան
ՎաշինգտոնԱմերիկայի հայկական համագումարի՝ Հայոց ցեղասպանության հետազոտության և կրթության կենտրոն հանդիսացող Հայկական ազգային ինստիտուտի տնօրենը, որը 2026 թ. պատվի է արժանացել ավելի քան 25 տարվա ծառայության համար։[14]
VIII.4Հայ դատի ջատագովները Կոնգրեսում
Կոնգրեսում Հայ դատն ունեցել է վճռական ջատագովներ՝ թե՛ ամերիկահայեր, թե՛ համայնքի բարեկամներ։
ԿոնգրեսՋեքի Սփայեր
ծն. 1950 · Սան Ֆրանցիսկոյի ծոցածիրՆրա մորական ընտանիքը հայ էր և Ցեղասպանության տարիներին կորցրել էր հարազատների մեծ մասին։ 2008-2023 թթ. նա Կալիֆոռնիան ներկայացրել է Ներկայացուցիչների պալատում և եղել Կոնգրեսի հայկական հարցերով խմբակցության համանախագահ։[19,4]
ԿոնգրեսԱննա Էշու
ծն. 1942 · Սիլիկոնյան հովիտՆա 32 տարի (1993–2025) Սիլիկոնյան հովիտը ներկայացրել է Կոնգրեսում և ունի ասորական ու հայկական ծագում։[20] Նրա մասին նյութը տե՛ս Հայտնի ամերիկահայեր բաժնում։
VIII.5Ջատագովությունն այսօր
Աշխատանքը շարունակվում է։ 2026 թ. սեպտեմբերի 14-15-ին Ամերիկայի հայ դատի հանձնախմբի (ANCA) ավելի քան 30 նահանգներից ժամանած ջատագովներն այցելեցին Ներկայացուցիչների պալատի բոլոր 435 և Սենատի բոլոր 100 գրասենյակները՝ հայկական պատանդների ազատ արձակման, Արցախի փախստականների վերադարձի և Հայաստանի անվտանգության հարցերի շուրջ անցկացնելով ավելի քան 150 քաղաքական հանդիպում։[21,1] Ամերիկայի հայկական համագումարի Advocacy Summit կրթաթոշակային ծրագիրը 2024 թ. 20 ուսանողից 2026 թ. հասել է 130-ի՝ պատրաստելով ջատագովների նոր սերունդ։[14]
Մասնակցել կարող է յուրաքանչյուր ոք՝ կապ հաստատելով ընտրված պաշտոնյաների հետ, միանալով տեղական մասնաճյուղին, աջակցելով Հայաստանում իրականացվող մարդասիրական ծրագրերին կամ տարածելով այս պատմությունը։ Սկսելու համար տե՛ս Միացե՛ք մեզ։
Լուսանկարների աղբյուրներ
Portraits via Wikimedia Commons and official sources. Aram Hamparian: ANCA, courtesy; Raffi Hamparian: ANCA, courtesy; Ken Hachikian: The Armenian Weekly, courtesy; Bryan Ardouny: Armenian Assembly of America, courtesy; Anthony Barsamian: Armenian Assembly of America, courtesy; Van Krikorian: Armenian Assembly of America, courtesy; Carolyn Mugar: USDAgov, Public domain; Vahakn Dadrian: Tzolag Hovsepian, CC BY-SA 4.0; Peter Balakian: kellywritershouse, CC BY 2.0; Rouben Adalian: UCLA Promise Armenian Institute, courtesy; Jackie Speier: United States Congress, Public domain; Anna Eshoo: United States Congress, Public domain; Harut Sassounian: Laurent Vartanian, CC BY-SA 4.0; Vahan Cardashian: DinaS, CC BY-SA 4.0; Richard G. Hovannisian: iravabannet, CC BY 3.0.
Աղբյուրներ
- The Armenian Weekly — “Congress Rallies for Return of Artsakh Refugees, Release of Hostages.” https://armenianweekly.com/2026/09/16/congress-rallies-for-return-of-artsakh-refugees-release-of-hostages/
- Wikipedia — “Armenian National Committee of America.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_National_Committee_of_America
- Wikipedia — “Armenian Assembly of America.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Assembly_of_America
- Armenian Assembly of America — “Armenian Caucus Members Overwhelmingly Re-Elected.” https://www.armenian-assembly.org/post/armenian-caucus-members-overwhelmingly-re-elected
- The California Courier — “About The California Courier and its publisher.” https://www.thecaliforniacourier.com/about-page/
- Wikipedia — “Harut Sassounian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Harut_Sassounian
- Los Angeles Times — “Armenian Americans and genocide recognition (profile of Harut Sassounian).” https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-apr-23-la-oe--morrison-20100424-21-story.html
- Wikipedia — “Vahan Cardashian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Vahan_Cardashian
- Wikipedia — “Richard G. Hovannisian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_G._Hovannisian
- Wikipedia — “Aram Hamparian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Aram_Hamparian
- ANCA — “Raffi Hamparian to Serve as ANCA's New National Chairman.” https://anca.org/raffi-hamparian-to-serve-as-ancas-new-national-chairman/
- Wikipedia — “Ken Hachikian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Ken_Hachikian
- Armenian Mirror-Spectator — “Armenian Assembly to Honor Longtime Leaders and Staff at Boston Celebration.” https://mirrorspectator.com/2026/04/16/armenian-assembly-to-honor-longtime-leaders-and-staff-at-boston-celebration/
- Armenian Assembly of America — “Armenian Assembly Honors Longtime Leaders and Staff at Celebration of Service in Boston.” https://www.armenian-assembly.org/post/armenian-assembly-honors-longtime-leaders-and-staff-at-celebration-of-service-in-boston
- Armenia Tree Project — “About Armenia Tree Project.” https://armeniatree.org/about
- Wikipedia — “Carolyn Mugar.” https://en.wikipedia.org/wiki/Carolyn_Mugar
- Wikipedia — “Vahakn Dadrian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Vahakn_Dadrian
- Wikipedia — “Peter Balakian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Balakian
- Wikipedia — “Jackie Speier.” https://en.wikipedia.org/wiki/Jackie_Speier
- Wikipedia — “Anna Eshoo.” https://en.wikipedia.org/wiki/Anna_Eshoo
- Ground News — “ANCA Advocates Take Armenian American Strategic Priorities to Capitol Hill.” https://ground.news/article/anca-advocates-take-armenian-american-strategic-priorities-to-capitol-hill