Համայնք · Այսօր

Ամերիկայի հայությունն այսօր

Համայնքներ, հավատ և ազդեցություն

Ֆրեզնոյից ու Ուոթերթաունից մինչև «Փոքրիկ Հայաստան» և Գլենդել՝ որտե՞ղ են ապրում ամերիկահայերը, ինչպե՞ս են գործում նրանց համայնքները, և ովքե՞ր են այսօր ձևավորում ամերիկյան կյանքը։

5 րոպե ընթերցում18 մեջբերված աղբյուրՀամայնք բաժնից

Հայերն ամերիկյան պատմության մասն են կազմում արդեն ավելի քան մեկ դար։ Այսօրվա ամերիկահայության մեջ են Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների ժառանգները, Հայաստանի Հանրապետությունից ներգաղթածները, ինչպես նաև այն ընտանիքները, որոնց վերջին օջախները եղել են Լիբանանում, Սիրիայում, Իրանում, Իրաքում, Թուրքիայում, Ռուսաստանում, Եգիպտոսում, Հունաստանում, Ֆրանսիայում և սփյուռքի այլ հատվածներում։ Այս գլուխը ներկայացնում է, թե որտեղ են նրանք ապրում, ինչպես են գործում նրանց համայնքները և ինչ հետք են թողել ամերիկյան կյանքում։

1,5 մլն+ամերիկահայ՝ ըստ համայնքային գնահատականների
~50%Կալիֆոռնիայում բնակվողների բաժինը
3-ից 1-ըԳլենդելի բնակիչներից՝ հայկական ծագմամբ
2000Լոս Անջելեսում սահմանվեց «Փոքրիկ Հայաստան» թաղամասը

VII.1Քանի՞սն են ամերիկահայերը

Ամերիկահայերի թիվը հաշվելն այնքան էլ հեշտ չէ, որքան կարող է թվալ։ Պետական տվյալներում հայկական ինքնությունը կարող է արտացոլվել ըստ ծագման, ծննդավայրի, լեզվի կամ դավանանքի, երբեմն էլ՝ ընդհանրապես չերևալ, իսկ խառը ծագում ունեցող շատ մարդիկ այն չեն նշում։ ԱՄՆ մարդահամարի հարցումներով գրանցվել է հայկական ծագում ունեցող մոտ 470 000–520 000 մարդ։[1,2] Համայնքային կազմակերպությունները իրական թիվը գնահատում են 1,5 միլիոն և ավելի, ինչը Միացյալ Նահանգները դարձնում է Հայաստանից դուրս ամենամեծ հայկական համայնքներից մեկի հայրենիք։[2]

Ամերիկահայության գլխավոր կենտրոնը Կալիֆոռնիան է. մարդահամարով հաշվառված հայ բնակչության կեսից ավելին բնակվում է հենց այդ նահանգում։[1]

VII.2Ֆրեզնոն և Կենտրոնական հովիտը

Ֆրեզնոն երկրի ամենահին հայկական համայնքներից մեկն է։ Նրա գյուղատնտեսական տնտեսությունն աշխատանք էր ընձեռում խաղողի ու պտղատու այգիներում և փաթեթավորման ձեռնարկություններում. հայ ընտանիքներից շատերը վարձու դաշտային աշխատանքից անցան հողատիրության, ապա՝ փոքր բիզնեսի ու մասնագիտական գործունեության։ Քաղաքում դեռևս 1892 թ. գործում էր Հայկական գրադարանային միություն։[3]

Ֆրեզնոն Ուիլյամ Սարոյանի և Քըրք Քրքորյանի ծննդավայրն է, ինչպես նաև Զորավար Անդրանիկի ամերիկյան հանգրվանը. նա 1922 թ. այստեղ բնակություն հաստատեց իր կնոջ՝ Նևարթի հետ։[4,5,6] Քաղաքի Արարատ գերեզմանատանն են Սողոմոն Թեհլերյանի շիրիմն ու Սարոյանի աճյունի կեսը, և այնտեղ էր ի սկզբանե ամփոփված նաև Անդրանիկի աճյունը։[7,4,6] Կարդացե՛ք նրանց կենսագրությունները։

VII.3Նոր Անգլիա՝ Վուսթեր, Ուոթերթաուն և Բոստոն

Մասաչուսեթսի Վուսթերն ու Ուոթերթաունը ամերիկահայության օրրանն էին։ Դրանց գործարաններն ու մանուֆակտուրաներն աշխատավորներ էին ձգում Օսմանյան կայսրությունից, իսկ հետագայում՝ սփյուռքի տարբեր համայնքներից։ Վուսթերում են գտնվում Ամերիկայի առաջին հայկական աղոթատունը (1881 թ.) և առաջին Հայ առաքելական եկեղեցին (1891 թ.)։[3]

Ուոթերթաունը դարձավ երկրի կարևորագույն հայկական մշակութային կենտրոններից մեկը՝ իր եկեղեցիներով, դպրոցներով, հրատարակչություններով ու կազմակերպություններով։ Այստեղ է գործում Ամերիկայի հայկական թանգարանը, որը 1971 թ. սկզբնավորվեց որպես գրքերի ու առարկաների հավաքածու և 1985 թ. բացվեց հանրության առաջ։[8] Նկարիչ Արշիլ Գորկին՝ ծնված Ոստանիկ Մանուկ Ադոյան, 1920 թ. որպես ցեղասպանությունը վերապրած դեռահաս ժամանեց Ուոթերթաուն և չորս տարի ազգականների հետ բնակվեց այնտեղ, ապա տեղափոխվեց Նյու Յորք, որտեղ դարձավ ամերիկյան մոդեռնիզմի խոշոր դեմքերից մեկը և աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի նախակարապետը։[9,10,11]

Բոստոն–Քեմբրիջի շրջանը շարունակում է մնալ հայագիտության, բարեգործության, բարձրագույն կրթության և կենսատեխնոլոգիաների կարևոր կենտրոն։ Այստեղ է գործում Flagship Pioneering-ի հիմնադիր և գլխավոր գործադիր տնօրեն, Moderna-ի համահիմնադիր Նուբար Աֆեյանը։[12,13] Զորավար Դրոն իր կյանքի վերջին ամիսներն անցկացրեց Բոստոնում և 1956 թ. թաղվեց այնտեղ։[14]

VII.4Լոս Անջելես և Գլենդել

Մեծ Լոս Անջելեսն այսօր Միացյալ Նահանգներում հայկական բնակչության ամենամեծ կենտրոնն է։[15] Սկզբում հայկական կյանքը կենտրոնացած էր Իսթ Հոլիվուդում։ 2000 թ. հոկտեմբերի 6-ին Լոս Անջելեսի քաղաքային խորհուրդը շրջանի մի մասն անվանեց Little Armenia՝ բնութագրելով այն որպես քաղաքի հայ համայնքի ավանդական ծննդավայր։[16,17] Դրանից հետո համայնքը տարածվեց դեպի Գլենդել, Բըրբենք, Փասադենա, Նորթ Հոլիվուդ, Վան Նայս, Շերման Օուքս, Էնսինո և ամբողջ Սան Ֆերնանդոյի հովիտը։[15]

Գլենդելը հատկապես սերտորեն կապված է ամերիկահայ հանրային կյանքի հետ։ Գլենդելի մոտավորապես յուրաքանչյուր երեք բնակչից մեկը նշում է հայկական ծագում ունենալու մասին, ինչի շնորհիվ հայերը քաղաքի ամենամեծ էթնիկ խումբն են։[18] Հայկական հացատները, մթերային խանութները, ռեստորանները, դպրոցները, եկեղեցիները, բժշկական ու փաստաբանական գրասենյակները և լրատվամիջոցները քաղաքի առօրյայի անբաժանելի մասն են, իսկ 2024 թ. Գլենդելն ընտրեց իր առաջին հայուհի քաղաքապետին՝ Էլեն Ասատրյանին։[15]

Բազում լեզուներ, մեկ համայնք

Հարավային Կալիֆոռնիայի հայ համայնքում կան Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների ժառանգներ, իրանահայեր, լիբանանահայեր ու սիրիահայեր, նախկին Խորհրդային Միությունից ներգաղթածներ և Հայաստանի Հանրապետությունից վերջերս ժամանածներ։ Նույն ընտանիքում կարող են խոսել արևմտահայերեն, արևելահայերեն, անգլերեն, ռուսերեն, պարսկերեն, արաբերեն, թուրքերեն կամ ֆրանսերեն։

VII.5Հավատք, քաղաքականություն և հաստատություններ այսօր

Կրոն դավանող ամերիկահայերի շուրջ 80%-ը պատկանում է Հայ առաքելական եկեղեցուն, շուրջ 10%-ը բողոքական է (հիմնականում՝ հայ ավետարանական), իսկ շուրջ 3%-ը՝ հայ կաթողիկե։[2] Հայ առաքելական եկեղեցին ամբողջ երկրում ունի ավելի քան 90 եկեղեցի՝ միավորված թեմերի մեջ՝ ենթակա թե՛ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին, թե՛ Կիլիկիո կաթողիկոսությանը։[2,3]

Եկեղեցիներից բացի՝ համայնքը հովանավորում է ավելի քան 170 կրթական կենտրոն և ավելի քան 30 լրատվամիջոց։[3] Ազգային խոշոր կազմակերպություններից են ՀԲԸՄ-ն (AGBU), Հայ օգնության միությունը, Ամերիկայի հայկական համագումարը (1972), Ամերիկայի հայ դատի հանձնախումբը (ANCA), Հայաստանին օգնության հիմնադրամը, ինչպես նաև երիտասարդական ու մարզական կառույցներ, ինչպիսիք են ՀԵԴ-ը (AYF), Հոմենթմենը և Հոմենմենը։[3] 19-րդ դարում հիմնված քաղաքական կուսակցությունները՝ ՀՅԴ-ն, Հնչակյան կուսակցությունը և Ռամկավար կուսակցությունը, շարունակում են ակտիվորեն գործել։[3,2]

VII.6Հայտնի հայերը Միացյալ Նահանգներում

Ամերիկահայերն աշխատում են ամերիկյան կյանքի բոլոր ոլորտներում՝ բժշկություն, ատամնաբուժություն, իրավունք, ճարտարագիտություն, տեխնոլոգիաներ, կենսատեխնոլոգիա, կրթություն, անշարժ գույք, շինարարություն, ֆինանսներ, մանրածախ առևտուր, ռեստորանային գործ, ժամանցի արդյունաբերություն, ակադեմիական ոլորտ, պետական ծառայություն և շահույթի նպատակ չհետապնդող հասարակական կազմակերպությունների աշխատանք։ Ստորև բերված աղյուսակում ներկայացված են ամենահայտնի ամերիկահայերից և հայկական ծագում ունեցող ամերիկացիներից մի քանիսը՝ նրանց կենսագրական էջերի հղումներով։

ԱնունՈլորտՔաղաք կամ տարածաշրջան
Զորավար Անդրանիկ ՕզանյանՀայ ազգային և ռազմական գործիչՖրեզնո, Կալիֆոռնիա
Դրո (Դրաստամատ Կանայան)Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ռազմական և քաղաքական գործիչԲոստոնի շրջակայք
Մոնթե ՄելքոնյանԱրցախյան պատերազմի հրամանատար, Հայաստանի Ազգային հերոսՎայսելիա, Կալիֆոռնիա
Ուիլյամ ՍարոյանԳրող և դրամատուրգՖրեզնո, Կալիֆոռնիա
Արշիլ ԳորկիԺամանակակից նկարիչՈւոթերթաուն և Նյու Յորք
Քըրք ՔրքորյանԳործարար, ներդրող և բարերարԼաս Վեգաս, Նևադա
Ալեք ՄանուկյանMasco-ի հիմնադիր, Delta ծորակների արտադրող, ՀԲԸՄ ղեկավարԴետրոյթ, Միչիգան
Ադրին ՆազարյանԼոս Անջելեսի քաղաքային խորհրդի անդամ, նահանգային ասամբլեայի նախկին անդամՍան Ֆերնանդոյի հովիտ, Կալիֆոռնիա
Արդի ԿասախյանԳլենդելի քաղաքապետԳլենդել, Կալիֆոռնիա
Ռոբերտ ՈւիլյամԳլենդելի ոստիկանապետ, այդ պաշտոնում առաջին ամերիկահայըԳլենդել, Կալիֆոռնիա
Ջորջ ԴուքմեջյանԿալիֆոռնիայի նահանգապետ, 1983–1991 թթ.Կալիֆոռնիա
Աննա ԷշուԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի անդամ, 1993–2025 թթ.Սիլիկոնյան հովիտ, Կալիֆոռնիա
Փոլ ԻգնատիուսԱՄՆ ռազմածովային ուժերի նախարարԳլենդել, Կալիֆոռնիա
Քեն ԽաչիկյանՆախագահ Ռեյգանի գլխավոր ճառագիր, Նիքսոնի Սպիտակ տան ճառագիրՎայսելիա, Կալիֆոռնիա
Արդեմ ՊատապուտյանՆոբելյան մրցանակի դափնեկիր նյարդագետԼա Խոյա, Կալիֆոռնիա
Նուբար ԱֆեյանԿենսատեխնոլոգիական ձեռնարկատեր, Moderna-ի համահիմնադիրՔեմբրիջ–Բոստոն
Փիթեր ԲալաքյանԲանաստեղծ, հուշագիր և գիտնական. 2016 թ. Փուլիցերյան մրցանակի դափնեկիրՆյու Յորք
Սերժ ԹանկյանԵրաժիշտ, արվեստագետ և հասարակական գործիչԼոս Անջելես
Շավո ՕդաջյանԵրաժիշտ և արվեստագետԼոս Անջելես
Քիմ ՔարդաշյանՁեռնարկատեր և մեդիագործիչԼոս Անջելես
Ալեքսիս ՕհանյանՏեխնոլոգիական ձեռնարկատեր, Reddit-ի համահիմնադիրԱՄՆ տեխնոլոգիական ոլորտ
Անդրե ԱղասիԹենիսի չեմպիոն և բարերարԼաս Վեգաս, Նևադա
Լևոն ԱրոնյանՄիացյալ Նահանգները ներկայացնող շախմատի գրոսմայստերՍենթ Լուիս, Միսուրի
Արա Փարսեղյան«Նոտր Դամի» ամերիկյան ֆուտբոլի մարզիչ, երկու անգամ ազգային չեմպիոնՍաութ Բենդ, Ինդիանա

Աղբյուրներ

  1. eScholarship, University of California — “Cancer Patterns Among Armenian Americans (population data).” https://escholarship.org/content/qt18m4x88n/qt18m4x88n.pdf
  2. Wikipedia — “Armenian Americans.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Americans
  3. Office of the High Commissioner for Diaspora Affairs, Armenia — “Armenian Community of the USA.” https://diaspora.gov.am/en/pages/3/usa
  4. Wikipedia — “William Saroyan.” https://en.wikipedia.org/wiki/William_Saroyan
  5. Wikipedia — “Kirk Kerkorian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Kirk_Kerkorian
  6. Wikipedia — “Andranik.” https://en.wikipedia.org/wiki/Andranik
  7. Wikipedia — “Soghomon Tehlirian.” https://en.wikipedia.org/wiki/Soghomon_Tehlirian
  8. Armenian Museum of America — “Our History.” https://www.armenianmuseum.org/history
  9. Town of Watertown, Massachusetts — “100 Years of Arshile Gorky.” https://www.watertown-ma.gov/1318/100-Years-of-Arshile-Gorky/
  10. Armenian Museum of America — “Arshile Gorky.” https://www.armenianmuseum.org/arshile-gorky
  11. Wikipedia — “Arshile Gorky.” https://en.wikipedia.org/wiki/Arshile_Gorky
  12. Forbes — “Noubar Afeyan Profile.” https://www.forbes.com/profile/noubar-afeyan/
  13. Wikipedia — “Noubar Afeyan.” https://en.wikipedia.org/wiki/Noubar_Afeyan
  14. Armenia.com.au — “The Life and Time of General Dro.” https://www.armenia.com.au/news/Feature-Articles/Armenia/50650/The-Life-and-Time-of-General-Dro
  15. Wikipedia — “History of Armenian Americans in Los Angeles.” https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Armenian_Americans_in_Los_Angeles
  16. Los Angeles Times (2000) — “Part of East Hollywood Designated Little Armenia.” https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2000-oct-07-me-32895-story.html
  17. Wikipedia — “Little Armenia, Los Angeles.” https://en.wikipedia.org/wiki/Little_Armenia,_Los_Angeles
  18. Glendale Commission on the Status of Women / Mount St. Mary's University — “Report on the Status of Women and Girls in Glendale.” https://women.ca.gov/wp-content/uploads/sites/96/2024/02/Glendale-Commission-on-the-Status-of-Women-Mount-St-Marys-Report.pdf